Nowy Staw – kościół św Mateusza

Historia

   Nowy Staw ufundowany został w 1329 roku za czasów wielkiego mistrza krzyżackiego Wernera von Orseln, natomiast powstanie parafii przyjmuje się na rok 1330. Wkrótce potem, zapewne w drugiej ćwierci XIV wieku rozpoczęto budowę kościoła, zaczynając od murów obwodowych korpusu nawowego i wieży południowej. W końcu XIV wieku powstała wieża północna oraz środkowa część fasady zachodniej, a w kolejnym etapie po 1400 roku zbudowano prezbiterium oraz szczyt zachodni nawy głównej. W efekcie powstała największa gotycka budowla sakralna na terenie Żuław.
   W 1568 roku wnętrze świątyni zniszczył pożar. W latach 1573-1574 w trakcie odbudowy przesklepiono prezbiterium, prawdopodobnie pod nadzorem mistrza gdańskiego Barthela Pipera. W 1945 roku kościół nie odniósł poważniejszych strat. Ostatni remont dachu miał miejsce w latach 2011-2012.

Architektura

   Kościół usytuowano w południowej części miasta, przy południowo – wschodnim narożniku placu rynkowego. Wzniesiono go z cegły w wątku polskim z użyciem zendrówki układanej gdzieniegdzie w romboidalne wzory. Osiągnął on imponujące jak na tak niewielką osadę rozmiary trójnawowej pięcioprzęsłowej bazyliki z trójprzęsłowym prezbiterium o trójbocznym zamknięciu. Od zachodu do korpusu nawowego przystawiono dwie masywne czworoboczne wieże o różnej wysokości, natomiast przy prezbiterium po stronie północnej dwuprzęsłową, piętrową zakrystię. Przy nawie północnej umieszczona została również niewielka czworoboczna kruchta. W efekcie otrzymano zwartą bryłę z prezbiterium i nawą główną tej samej wysokości, z dominantą w postaci czterokondygnacyjnej wieży północnej. Całość nawy i prezbiterium przykryto dwuspadowym dachem, nad nawami bocznymi zastosowano dachy jednospadowe, a na wieżach dach czterospadowe.
   W fasadzie zachodniej kościoła umieszczono ostrołukowy portal w uskokowym ościeżu, ponad którym  znalazło się wysokie okno flankowane dwoma wąskimi blendami. Główną ozdobą uczyniono sześcioosiowy szczyt nawy głównej z wielobocznymi lizenami przechodzącymi w sterczyny i trzema rzędami płytkich blend. Kondygnacje wieży północnej wydzielono uskokami, przy czym najwyższa jest konstrukcji drewnianej. Wieża południowa pozostała nieukończona, jej gzyms wieńczący znajduje się poniżej gzymsu nawy głównej. W odróżnieniu od północnej jej elewacje udekorowano trzema rzędami ostrołukowych płycin. Nawy boczne i prezbiterium wzmocniono zewnętrznymi przyporami, pomiędzy którymi przepruto ostrołukowe okna.
   Wewnątrz w prezbiterium założono sklepienie gwiaździste, w przyziemiu zakrystii krzyżowo-żebrowe i kryształowe, a na piętrze gwiaździste czteroramienne. Korpus nawowy nakryty jest stropem drewnianym opartym na ośmiobocznych filarach międzynawowych z profilowanymi narożami. Ponad nimi ściany nawy głównej rozczłonkowano arkadami przyściennymi. Prezbiterium wydzielono ostrołuczną arkadą łuku tęczowego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Strona internetowa zabytek.pl, Kościół parafialny pw. św. Mateusza Nowy Staw.