Historia
Zamek Nowy Dwór prawdopodobnie powstał w pierwszej połowie XIV wieku z inicjatywy książąt świdnicko – jaworskich. Być może zbudował go książę Bolko II Mały w celu ochrony swych ziem od strony Czech, ewentualnie jego ojciec Bernard świdnicki lub dziad Bolko I Surowy. Po raz pierwszy „Waldemberg di veste” wzmiankowane było w 1364 roku, pośród innych zamków księstwa świdnicko-jaworskiego, choć nie ma pewności, czy informacja ta dotyczyła zamku Nowy Dwór, czy też nieodległego gródka w pobliżu Wałbrzycha (niem. Waldenburg). Pierwsza pewna informacja o zamku zapisana została dopiero w 1394 roku („Haus Waldenburg, das Neuhaus genannt”).
Po śmierci Bolka II w 1368 roku Nowy Dwór należał do wdowy po nim, Agnieszki, przy czym na podstawie umowy sukcesyjnej zwartej już w 1353 roku, stanowił część władztwa królów czeskich. W 1372 roku księżna Agnieszka przekazała Reyntschowi Schaffowi zamek w Zagórzu Śląskim wraz z przynależnościami, w skład których wchodziły dobra wałbrzyskie. W 1382 roku dzierżył je Ulrich Schaff II, posiadający między innymi folwark i młyn w Wałbrzychu. W 1394 roku Gunter Schaff zrezygnował ze swojej części ojcowizny, przez co zamek Nowy Dwór przypadł Hanosowi i Ulrychowi Schaffom. Już jednak w 1402 roku Ulrich Schaff II sprzedał zamek Ulrichowi Schaffowi III oraz Ulrichowi i Hansowi Schaffom. Prawdopodobnie w ich czasach Nowy Dwór został rozbudowany o nowy dom mieszkalny na górnym dziedzińcu. W 1426 roku zamek kupił Johan Liebenthal, a jego synowie w 1434 roku sprzedali go Hermanowi Zettritzowi, późniejszemu właścicielowi dóbr książańskich. W rękach tego rodu zamek pozostał na dłużej, z przerwą jedynie od około 1450-1453 do 1462 roku, kiedy to był w posiadaniu rodziny Zedlitzów.
Podczas walk sukcesyjnych króla Władysława Jagiellończyka z królem węgierskim Maciejem Korwinem, Nowy Dwór stanowił ważny punkt obronny. Wiadomo, iż w latach 70-tych XV zamek zająć miały wojska Macieja Korwina, a następnie broń do niego dostarczyły miasta Świdnica, Strzegom i Jawor. Pomimo tego w 1478 roku zamek miał ulec zniszczeniu. Po zawarciu pokoju w 1490 roku i wykupie zastawu przez króla Władysława Jagiellończyka, Nowy Dwór przeszedł na własność Fabiana Czirnhausa (von Tschirnhaus), lecz po niedługim czasie ponownie stał się własnością Czetryców (von Zettritz). Wykup zastawu przeprowadzić miał w 1492 roku Jan Zettritz.
W 1493 r. ośmiu synów Hansa Zettritza rozdzieliło spuściznę po ojcu na dwie części: czterech młodszych braci wzięło wspólnie Grodno i wsie w weichbildzie dzierżoniowskim, czterech starszych przejęło natomiast Nowy Dwór z przyległościami obejmującymi Wałbrzych, Biały Kamień, Sobieszów i Podgórze, a ponadto Strugę, Lubomin, Jabłów, Konradów, Czarny Bór, Cisy, Cieszków i Poniatów. Ci drudzy wymarli bezdzietnie do 1541 roku, przez co ich posiadłości przeszły na trzech synów Hermanna z Grodna. Dokonali oni gruntownej przebudowy zamku w stylu renesansowym w drugiej połowie XVI wieku. Według niepewnej tradycji, po spowodowanym uderzeniem pioruna pożarze z 1581 roku, zamek nie został już odbudowany, choć do porzucenia budowli bardziej przyczynić się mogło wzniesienie wygodniejszej rezydencji w Wałbrzychu. Ostatni raz zamek miał być doraźnie fortyfikowany podczas wojny trzydziestoletniej.
Architektura
Zamek wzniesiony został na szczycie samotnie uformowanego przez naturę wzniesienia, od południa i wschodu sąsiadującego z dość wąskimi dolinami, a od północy i zachodu górującego nad szeroką doliną z osadą Podgórze. Plan zamku dostosowano do formy terenu, był więc on nieregularny i bardzo wydłużony. Zajmował całą powierzchnię grzbietu o stromych stokach i długości około 140 metrów, przy czym jego najwyższy, południowo – wschodni skraj zajęły najstarsze obwarowania, odcięte od reszty terenu wykutym w skale przekopem.
Zamek górny miał formę wydłużonego, lekko załamanego prostokąta o długości około 65 metrów, wyznaczonego przez mur obronny grubości 1,8 metra i oddzielonego od północnego – zachodu wspomnianym powyżej przekopem, przed którym znajdowała się główna brama. Dodatkowym zabezpieczeniem wjazdu na teren zamku był wąski parcham, w planie o formie zbliżonej do litery U, którego część stanowiła szyję bramną. W środkowej części suchej fosy wykuty został czworoboczny zbiornik na wodę. Zabudowa wewnętrzna zamku górnego składała się z prostokątnego domu o wymiarach 4,9 x 9,7 metra, usytuowanego w narożniku północno – zachodnim, w najwyższym punkcie zamku, oraz lekko wysuniętej wieży w narożniku południowym, być może podobnej do zbudowanej w Zagórzu Śląskim. Do muru północno – wschodniego przystawiona była dłuższa budowla, tak zwany „dom pański”, podzielony w przyziemiu na trzy pomieszczenia. W jego części zachodniej znajdowała się sklepiona piwnica i prowadzące do niej, wykute w skale schody.
Dziedziniec zamku dolnego, czy też podzamcza, założony został około pierwszej połowy XVI wieku, na planie wydłużonego trapezu, z szerszą podstawą na wysokości suchej fosy rozdzielającej oba człony Nowego Dworu. Jego jedynym murowanym elementem zabudowy mógł być obwód obronny. W narożniku zachodnim umieszczono bramę z ostrołucznym przejazdem, a w murze obwodowym osadzono dwie basteje: półokrągłą na północy i trójkątną na południu. Drewniana zabudowa gospodarcza musiała być przystawiona do wewnętrznych elewacji muru obronnego, celem pozostawienia wolnego ciągu komunikacyjnego pośrodku dziedzińca.
Stan obecny
Zachowane do współczesnych czasów pozostałości zamku składają się w części dolnej z portalu zewnętrznej bramy oraz muru obronnego z dwoma bastejami, przypuszczalnie powstałymi w XVI wieku. Na zamku górnym widoczne są jedynie dolne partie murów budynków mieszkalnych, a także relikty murów obronnych otaczających dziedziniec. Dwa wieloboczne bastiony (jeden usytuowany przy bramie prowadzącej na zamek dolny, drugi południowo – wschodni, niezwiązany z obwodem obronnym) pochodzą z czasów wojny trzydziestoletniej z pierwszej połowy XVII wieku. Wstęp na teren zabytku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Rozpędowski J., Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim i zamki Nowy Dwór, Radosno, Rogowiec, Wrocław 1960.