Nowe Miasto nad Wartą – kościół Świętej Trójcy

Historia

   Nowe Miasto we wczesnym średniowieczu było grodem, leżącym w miejscu, gdzie stara droga łącząca Poznań z Wrocławiem przecinała Wartę. Osada wcześnie uzyskała prawa miejskie, gdyż już w dokumencie Przemysła II z 1283 roku wymieniono ją jako „Civitas nova”, musiał więc już wówczas funkcjonować w Nowym Mieście kościół, będący siedzibą parafii erygowanej w latach 1267-1282. Założycielem miasta był Mikołaj z Dębna herbu Doliwa, którego współrodowcy szybko przenieśli swą siedzibę z pobliskiego Dębna do Nowego Miasta i założyli swą rezydencję, pierwotnie drewnianą, później murowaną, wzniesioną na ziemnym kopcu, prawdopodobnie o formie wieży mieszkalnej.
   Pierwotny kościół parafialny wzmiankowany był po raz pierwszy w 1393 roku, kiedy to wymieniono w dokumentach jego plebana. Późniejszy, gotycki kościół wybudowano w drugiej połowie XV wieku, nie wiadomo jednak kiedy dokładnie. Wiadomo jedynie, iż altarie w nowomiejskiej świątyni fundowane były przez cały wiek XV, odnosiły się zatem zarówno do wcześniejszej, jak i gotyckiej budowli. Prace budowlane najpewniej zakończono w pierwszej połowie XVI wieku, wraz z dostawieniem od północy zakrystii.
   Kościół nowomiejski był wielokrotnie odnawiany. W 1593 roku empora nad zakrystią została przebudowana na renesansową kaplicę św. Anny, w 1614 roku od południa dodano kaplicę św. Antoniego, a w kolejnych latach XVII wieku wzniesiono nowy, barokowy szczyt na fasadzie zachodniej. Późniejsze remonty miały miejsce w 1853, 1904 i 1938. W 1959 roku podczas przygotowań do regotyzacji świątyni odkryto na jej sklepieniu późnorenesansową polichromię, którą w całości odsłonięto i w dużej partii zrekonstruowano. Kolejne prace zabezpieczające wykonano w latach 1983 oraz 2001-2003.

Architektura

   Kościół zbudowany został w północno – zachodnim, narożnikowym bloku przyrynkowym dawnego miasta. Wzniesiono go z cegły w wątku polskim z obfitym użyciem zendrówki tworzącej w fasadzie motywy rombowe, jako trójnawową, pięcioprzęsłową budowlę halową bez wyodrębnionego prezbiterium, zamkniętą od wschodu wielobocznie. Korpus kościoła założono na planie lekko zwężającego się ku wschodowi prostokąta (jego szerokość zmniejsza się z 13,2 metra przy fasadzie zachodniej do 11,6 metra przy nasadzie wschodniego wieloboku).
   Ściany kościoła ujęto dwuuskokowymi przyporami i okrągłymi blendami, a w południowo – zachodnim narożniku fasady umiejscowiona została wieżyczka ze schodami. Do nawy północnej przystawiono natomiast dwuprzęsłową i dwukondygnacyjną zakrystię z emporą dla właściciela miasta na górze, otwartą dwiema arkadami do wnętrza kościoła. W najbardziej ozdobny sposób potraktowano półszczyty zakrystii, które artykułowano umieszczonymi w dwóch rzędach blendami zamkniętymi łukiem w ośli grzbiet i wypełnionymi motywem kratownicy okiennej. Zwieńczeniem murów obwodowych kościoła została tynkowana opaska.
   Wnętrze kościoła przekryte zostało sklepieniami gwiaździstymi o bogatym rysunku, w nawie głównej ośmioramiennymi, a w nawach bocznych czteroramiennymi z motywami rombowymi. Skrajne, nieregularne przęsła naw bocznych nakryto sklepieniami opartymi na motywie trójpromienia z dodatkowo wplecionymi czterema żebrami. Podparcie systemu sklepiennego kościoła utworzono z niełączących się w arkady, gładkich, ośmiobocznych filarów, zwieńczonych ośmiobocznymi płytami z ćwierćwałkiem od dołu, stanowiącymi podstawę dla wyrastających z nich żeber.
   Wewnętrzne elewacje świątyni nie zostały rozczłonkowane, przeprute je jedynie wysmukłymi, zamkniętymi ostrołukowo oknami. Podobnie jak w wielkopolskim Bninie i Dolsku, żebra sklepień naw bocznych wsparto na elewacjach bez pośrednictwa wsporników.
   Empora nad zakrystią umiejscowiona był w pobliżu przestrzeni ołtarzowej kościoła oraz dostępna schodami bezpośrednio z nawy, dzięki czemu umożliwiała panom miasta bardziej prywatne uczestnictwo w nabożeństwach, a przez wyniesienie jej ponad poziom dostępny dla pozostałych wiernych, wyraźnie informowała o statusie społecznym używających jej właścicieli.

Stan obecny

   Zachowany do dziś kościół jest jednym z cenniejszych wielkopolskich gotyckich zabytków, o formie niedużego kościoła parafialnego, funkcjonującego w prywatnym mieście, obecnie zdegradowanym do roli wsi. Dodatki nowożytne budowli ograniczają się przede wszystkim do kruchty i kaplicy południowej, renesansowej kaplicy nad zakrystią, barokowego szczytu zachodniego, gzymsu nad opaską tynkową i przekształconych okien. Wnętrze kościoła zdobi późnorenesansowa polichromia z końca XVI wieku, a w przejściu z kościoła do zakrystii zachowały się gotyckie, obite blachą drzwi.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Adamski J., Hale z poligonalnym chórem zintegrowanym w architekturze gotyckiej na terenie Polski, Kraków 2010.

Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.