Nowe – kościół św Mateusza

Historia

   Kościół powstał w drugiej połowie XIV wieku na miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni. Wpierw około 1366 roku wzniesiono prezbiterium z zakrystią i przedsionkiem, a korpus nawowy z wieżą został dodany w końcu XIV stulecia. Średniowieczny proces budowlany zakończyło założenie sklepień na przełomie XIV i XV wieku oraz wzniesienie szczytów, przy czym szczyt wschodni przebudowany został w drugiej połowie XV wieku.
   W latach 1557-1581 budowla była krótko użytkowana przez reformatów, w tym czasie najprawdopodobniej też zamalowano średniowieczne polichromie. W kolejnych wiekach kościół był kilkakrotnie przebudowywany i remontowany, m.in. w XVIII i XIX wieku, a ostatni raz w latach 1910-1912. Poszerzono wtedy nawę północną i przedłużono korpus po stronie zachodniej o trzy przęsła. Został założony również kolejny, czwarty szczyt, wzorowany na oryginalnych, a szczyt prezbiterialny poddano restauracji i niestety zniekształcono. Przesklepiono wtedy także całe wnętrze, wedle uproszczonego wzoru prezbiterialnego.

Architektura

   Orientowany względem stron świata, kościół usytuowano w północno – zachodniej części miasta, w sąsiedztwie miejskich murów obronnych. Wzniesiono go na kamiennym fundamencie, wyżej zaś z cegły. Otrzymał formę halową, trójnawową, wzniesioną na planie czworoboku zbliżonego do kwadratu, pierwotnie trójprzęsłową (obecnie jest pięcioprzęsłowy). Czteroprzęsłowe prezbiterium na wschodzie zamknięto prostą ścianą, a w oryginalnym południowo-zachodnim narożu korpusu stanęła czworoboczna wieża. Dodatkowo po stronie północnej, na styku prezbiterium i korpusu umieszczono dwuprzęsłową zakrystię. Poszczególne części nakryte zostały dachami siodłowymi, jednospadowymi i czterospadowym (wieża).
   Elewacje zewnętrzne kościoła opięte zostały przyporami, z oknami i blendami w rozglifionych, tynkowanych ościeżach. Główną ozdobę kościoła stanowiły trzy bogato zdobione szczyty: prezbiterialny, pierwotnie schodkowy, podzielony na trzy części wspartymi na zdwojonych półkolumnach fryzami arkadowymi i zwieńczony ozdobnym krenelażem; wschodni szczyt korpusu nawowego, schodkowy, zdobiony ostrołukowymi wnękami oraz zachodni korpusu nawowego. Sześć kondygnacji wieży rozdzielono gzymsami, rozczłonkowano blendami, górę natomiast zwieńczono krenelażem.
   Nawa główna została otwarta do prezbiterium ostrołukową tęczą, a do naw bocznych arkadami osadzonymi na ośmiobocznych filarach. Wnętrze nakryte zostało gotyckim sklepieniem gwiaździstym w prezbiterium, krzyżowo – żebrowym w zakrystii i gwiaździstym w kruchcie południowej. Korpus nawowy w okresie średniowiecza przykryty był drewnianym stropem, choć prawdopodobnie jego zasklepienie planowano już od początku, natomiast ściany kościoła pierwotnie pokryte były wewnątrz polichromiami.

Stan obecny

   Nowski kościół farny należy do najpiękniejszych i największych kościołów na pobliskim terenie i od strony zewnętrznej stanowi przykład rzadkiego, umiejętnego połączenia pierwotnej gotyckiej realizacji z neogotycką rozbudową. Obecnie wciąż pełni funkcje sakralne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje Świecia nad Wisłą i jego regionu, red. K.Jasiński, t. 2, Warszawa 1980.
Grzyb A., Strzeliński K., Najstarsze kościoły Kociewia, Starogard Gdański, 2008.

Strona internetowa zabytek.pl, Kościół par. pw. św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty Nowe.