Historia
Zamek Niesytno (niem. Nimmersath) zbudowany został w pierwszej ćwierci XV stulecia, prawdopodobnie po wydzieleniu osobnego majątku lennego ze Świdnika w 1427 roku. Po raz pierwszy wymieniono go w źródłach pisanych w 1432 roku, w liście biskupa wrocławskiego Konrada Oleśnickiego do wielkiego mistrza krzyżackiego. Stanowił wtedy własność prywatną rycerza Hayna (Hanusza) Czyrny, współpracującego z husytami i trudniącego się rozbojem. W tym samym 1432 roku Hayn von Czyrn wystawił na zamku „Nymvzoth” dokument ze zobowiązaniem względem husytów, poświadczonym przez jego brata Opitza z zamku Sokolec. Pierwotny, niewielki zamek nie był dużym wyzwaniem dla wojsk mieszczan ze Świdnicy, które przed końcem roku zdobyły i spaliły Niesytno, zmuszając właściciela do ucieczki do brata.
W 1433 roku w Niesytnie rezydował Hentschel von Zedlitz („auf Niemmersath”), krewny rodu von Czyrn, który w ramach odbudowy zapewne powiększył skromny zamek i zwiększył jego standard mieszkalny. Pierwotny właściciel Niesytna, Hayn von Czyrn, wraz z bratem Opitzem, w latach 1441-1445 byli zaangażowani w walki między rycerstwem śląskim a biskupem i mieszczanami Wrocławia. Od 1440 roku Hayn rezydował już w Bolkowie, a w latach 1445-1447 był podstarościm księstwa świdnicko-jaworskiego. Przypuszczalnie nie była więc prawdziwa informacja zawarta w kronice rodowej von Schwienichenów, mówiąca o najeździe Guntzela von Schwienichena na Niesytno w 1445 roku, uśmierceniu właściciela i wywiezieniu skarbów.
W drugiej połowie XV wieku zamek należał do Hansa von Zedlitz zwanego Röchlitz, stronnika husyckiego króla Jerzego z Podiebradów i sojusznika braci von Czirn, dla którego mógł mieć znaczenie głównie militarne. Walki o Niesytno miały się toczyć w 1468 i 1478 roku, za czasów Georga von Zedlitz zwanego Małpa (niem. Affe), który w okolicach Niesytna w latach 60-tych i 70-tych XV wieku utworzył zwarty kompleks dóbr ziemskich. Jego syn Georg, założyciel linii rodowej z Mysłowa (niem. Seitendorf), według przekazów pisemnych siedział w Niesytnie w 1484 i 1492 roku. Po 1492 roku wraz z braćmi przekazał zamek wujowi Christophowi Starszemu lub jego synom, Christophowi młodszemu, Justowi i Jakobowi. Ten ostatni prawdopodobnie około 1512-1519 roku dokonał późnogotyckiej rozbudowy zamku, gdyż jako jedyny pisał się z Niesytna.
W 1530 roku zamek przejął kolejny Georg von Zedlitz, założyciel linii rodowej panów z Niesytna. Niedługo przed śmiercią w 1547 roku rozpoczął on pierwszą wczesnonowożytną przebudowę zamku, wznosząc po wschodniej stronie podzamcza renesansowe skrzydło wschodnie. Jego nieletni synowie współdziedziczyli majątek do czasu podziału w 1565 roku, kiedy to Niesytno przejął Christoph von Zedlitz. Kontynuował on renesansową przebudowę ojca, zakończoną utworzeniem na podzamczu okazałej rezydencji. Starsza część zamku od połowy XVI wieku najpewniej wykorzystywana była już tylko na cele magazynowe i gospodarcze. Kolejni członkowie rodu Zedlitzów dzierżyli Niesytno do 1661 roku, ale już w 1630 roku obciążony długami majątek zaczął podlegać wierzycielom. Następnie w XVIII stuleciu stanowił siedzibę administratora dóbr ziemskich. Średniowieczna część zamku stanowiła w tych czasach niezadaszoną ruinę, podczas gdy prace budowlane Edlera von Graeve z około 1800 roku, Juliusa von Bülow z połowy XIX wieku i Wilhelma von Perponcher-Sedlnitzky z lat 70-tych XIX wieku, dotyczyły nowożytnej części rezydencji.
Architektura
Zamek usytuowano na stromym wzgórzu o wysokości 550 metrów n.p.m., stanowiącym skalisty cypel Wilczej Góry, dominującej nad wsią Płonina. Wysokie i strome stoki zapewniały bezpieczeństwo z trzech stron, dostęp natomiast możliwy był od północnego – wschodu, gdzie na łagodniej opadającym terenie ulokowano gospodarczą zabudowę, pierwotnie drewnianego podzamcza. Główna zabudowa zamku wzniesiona została z łączonych wapienną zaprawą lokalnych łamanych kamieni, tzw. zieleńców, charakteryzujących się szarozielonym kolorem oraz podatnością na obróbkę. Pozyskiwano je na miejscu, przy okazji wykuwania dziedzińców i przycinania zboczy skalnego masywu w celu formowania podstawy zabudowań zamku.
W swej najstarszej formie z trzeciej dekady XV wieku, zamek był nieregularnym założeniem o przebiegu murów dostosowanym do kształtu terenu i rzeźby skał. Podobnie jak w wielu innych górskich zamkach z terenu Czech lub Śląska, kurtyny jego murów obronnych nie tworzyły pełnego obwodu, lecz były poprzerywane przez wysokie wypiętrzenia skalne, stanowiące przeszkody nie do przebycia. Także budynki mieszkalne mogły swym wnętrzem przylegać bezpośrednio do skał, zastępujących murowane ściany. Warownia składała się z części górnej, posadowionej na wyższej części skały, oraz dolnej, na położonym około 10 metrów niżej tarasie. Górna część od zachodu zamknięta była murem o esowatym przebiegu, rozpiętym pomiędzy dwiema skałami: południową i północną, a od strony południowo – wschodniej wybrzuszonym murem, który później pełni funkcję cokołu donżonu. Mur zachodni przepruty był dwoma rozglifionymi do wnętrza otworami strzeleckimi o wymiarach 8 × 65 cm, oraz wejściem prowadzącym na drugą kondygnację.
Niższa część zamku w południowej części tworzyła budowlę o nerkowatym planie, pierwotnie mieszczącą małe pomieszczenie z drewnianą podłogą, ogrzewane piecem kaflowym. W drugim etapie dobudowano dwie sklepione kolebkowo, częściowo wyciosane w skale komory i nadbudowano budynek o dwie kolejne. W efekcie powstał wąski dom bramny o wymiarach 5,4 x 15 metrów, zamknięty od wschodu zaobleniem o charakterze baszty, położonym na cyplu skalnego ostańca. Jego mur miał grubość 1,6 – 1,7 metra, a pełna wysokość wynosiła 7 metrów powyżej progu bramy zamkowej. W murze 4 metry na wschód od bramy umieszczony był szczelinowy, rozglifiony od wewnątrz otwór strzelecki, który strzegł jedynego wejścia na zamek i kontrolował drogę dojazdową. Żeby dostać się na wysokość bramy, trzeba było pokonać kilkanaście metrów różnicy poziomów terenu, z których ostatnie 4 metry tworzyły skalny próg. Droga do zamku musiała więc prowadzić drewnianym pomostem. Zasadnicza część dziedzińca za budynkiem bramnym znajdowała się również kilka metrów poniżej poziomu przejazdu, co znacznie utrudniało dostęp do niego i wymagało obecności drewnianych ganków, podestów i schodów. Dodatkowo wrota przejazdu mogły być od strony dziedzińca blokowane ryglem, utrudniającym dostęp do zamku w przypadku przebicia się nieprzyjaciela przez zewnętrzne wrota głównej bramy.
W północnej części, w drugiej fazie rozbudowy, zamek otoczony został murem obronnym, który przebiegał od budynku bramnego krawędzią skalnej terasy ku północy i następnie w stronę zachodnią, po czym załamywał się w kierunku południowym, aż do spotkania z masywem górnego zamku. W efekcie tworzył dziedziniec o wymiarach 9-10 x 19-21 metrów, położony około 14 metrów niżej niż budynek bramny (z trzech stron zamykał go mur obronny, a od południa krawędź stromego zbocza). W północno – zachodnim narożniku dziedzińca funkcjonować mógł drewniany spichlerz, odkryto tam bowiem duże ilości spalonego ziarna i węgli drzewnych.
W trzeciej fazie rozbudowy, na szczycie skalnego cypla, wykorzystując jako cokół starszy mur i gruz ze zniszczonych pierwotnych zabudowań, wzniesiono wieloboczną wieżę z pogrubionym dziobem (ostrzem) na wschodzie. Ostrze to skierowane było w stronę największego spodziewanego zagrożenia i miało wzmocnić konstrukcję na wypadek ostrzału, poprzez odbijanie nadlatujących pocisków. Pełniąca rolę donżonu, wieża była ośmiobokiem o długości ścian od strony zewnętrznej wynoszących od 3,7 do 3,9 metra. Od strony zachodniej i północno – zachodniej okalał ją kamienny obwód muru z wejściem na ciasne międzymurze i szyję bramną, których budowa spowodowała zaślepienie starszych otworów strzeleckich. W obrębie szyi bramnej znajdowały się dwie furty. Po północno – zachodniej stronie donżonu droga do nich pokonywać musiała strome skarpy, a wchodzący do wieży przez cały czas znajdował się pod obserwacją znajdujących się na gankach obrońców.
W połowie wysokości wieży, czyli niewiele ponad cokołem, obiegał ją drewniany ganek bojowy, zamocowany do murów na belkowych wspornikach. Po stronie zachodniej miał szerokość jedynie 0,6-1,2 metra, ale rozszerzał się do 2,5 metra po stronie południowej. Jeden z jego fragmentów znajdował się na trzeciej kondygnacji wieży i obiegał ją z trzech stron: od południa, zachodu i północy. Zachodni odcinek ganku biegł ciasnym międzymurzem pomiędzy murem obronnym i ścianą wieży, a jego podłoga wspierała się na odsadzkach wyrobionych w obu tych murach. Na odcinku północnym ganek opierał się na dwóch belkach wspornikowych osadzonych w wieży. Od południa rozszerzał się dość mocno, ponieważ tam skała przyległa do wieży tworząc niewielką wieloboczną półkę. Zarówno ganek jak i półka nakryte były dachami pulpitowymi. Co ciekawe ganek nie nachodził na samo ostrze wieży, obiegał ją jedynie na około 3/4 obwodu. Skuteczność obronną ostrza zapewniał górny ganek, a właściwie hurdycja, nadwieszona nad ostrzem na poziomie najwyższej kondygnacji. Wejście do niej musiało prowadzić z niższego piętra schodami umieszczonymi po zewnętrznej stronie wieży, gdyż utworzony został tam otwór drzwiowy. Wysokie położenie hurdycji pozwalało na lepsze wykorzystanie ostrza jako środka obrony pasywnej oraz na aktywny ostrzał bramy. Donżon najpewniej wieńczył dach o kształcie ostrosłupa.
Wejście do wnętrza donżonu zlokalizowane było nad najbardziej stromą częścią zamkowej góry. W środku wieża składała się z dwóch pięter i poziomu piwnicznego, częściowo wykutego w skale. W cokole mieściła się sklepiona, kamienna komora i korytarzyk bojowy, umożliwiający wejście do donżonu od strony szyi bramnej. Drugą kondygnację stanowiły umieszczone jedna nad drugą pomieszczenia o kamiennych ścianach obwodowych, które dla większego komfortu cieplnego obłożonych od środka okładziną z drewnianych bali w konstrukcji wieńcowej. Trzecia kondygnacja także miała warstwę drewna, jednak wprowadzoną w grubość ścian. Dolna ciepła izba mieściła półkolisty, ciosowy portal wejściowy z ganku. Obie izby z drewnianą okładziną rozdzielał drewniany strop, co było unikatowe, gdyż na ogół ciepłe izby były jednoprzestrzenne. Gniazda belek w obrębie stropu górnej kondygnacji ciepłej izby były ułożone w układzie gwiaździstym, na dwóch poziomach, tak by poziom górny zachodził lekko na poziom dolny. Poziom dolny tworzyło sześć belek opartych promieniście na centralnej podporze, najpewniej na drewnianym słupie. Przestrzeń między belkami konstrukcyjnymi wypełniono okrąglakami, a powyżej najpewniej znajdowała się gliniana polepa. Komunikację pionową z dolnej do górnej izby zapewniały schody o szerokości zaledwie 0,5 metra, wydzielone trójboczną ścianką postawioną w rejonie ostrza donżonu. Trzecia kondygnacja wieży prawdopodobnie przeznaczona była dla zamkowej straży, ponieważ prowadziło z niej wyjście na zewnętrzne schody i dalej na poziom ganku hurdycji.
W drugiej lub trzeciej ćwierci XV wieku powstał rozległy dziedziniec zamku dolnego, sąsiadujący ze starszą, wyżej położoną częścią od strony wschodniej. Od południa i wschodu zamknięto go murem obronnym o grubości 1,2-1,3 metra, ale po stronie północnej jedynie kamienno-glinianym wałem, funkcjonującym do końca okresu średniowiecza. Brama wjazdowa na jego teren znajdowała się we wschodnim odcinku obwarowań, gdzie flankowana była od północy odcinkiem muru wysuniętym w przedpole na kształt dwuściennej, otwartej od wnętrza baszty, umieszczonej na skalnym ostańcu. Tuż za bramą wzniesiono budynek, dostawiony dłuższą ścianą do południowego, a krótszą do wschodniego odcinka muru obwodowego, zapewne o gospodarczym charakterze.
W drugim dziesięcioleciu XVI wieku stary donżon stał się niewystarczający do pełnienia funkcji mieszkalnych postanowiono więc powiększyć stary budynek bramny zamku środkowego, do którego dostawiono dodatkowy trakt i skrzydło wschodnie. To ostatnie oparto na kurtynach starszego muru obronnego i dostosowano do kształtu terenu, przez co w planie było bardzo nieregularne. Jego długość wynosiła około 17 metrów, a szerokość 8,5 metra. Miało trzy kondygnacje, z których najniżej położona pełniła funkcje piwniczne ze względu na skąpe oświetlenie wnętrza i zastosowanie kamiennych sklepień kolebkowych. Wyższe kondygnacje były nakryte stropami, przy czym poziom zawieszenia belek stropowych trzeciej kondygnacji podnosił się uskokiem ku południu, zgodnie z kierunkiem wznoszenia się skał. Na parterze i pierwszym piętrze skrzydło wschodnie dzieliło się na dwa pomieszczenia: dużą izbę w części północnej i małą ze schodami w części południowej. Dzieląca je ściana na parterze była murowana, a na piętrze drewniana. Na obu poziomach północne sale były ogrzewane za pomocą pieców. Izbę na piętrze oświetlały trzy duże okna, skierowane na zachód, północny – zachód i północ, przypuszczać więc można, że pełniła ona funkcje reprezentacyjne. Okna były czworoboczne, dzielone na dwie lub trzy części, fazowane od zewnątrz, pierwotnie zamykane drewnianymi okiennicami.
W starym budynku bramnym w początkach XVI wieku pomieszczenie na piętrze zostało podzielone na dwie izby, mniej więcej równej długości, przy czym pomieszczenie wschodnie otrzymało wnękę w ścianie czołowej oraz szeroki wykusz w ścianie południowej, spoczywający na trzech piaskowcowych konsolach z dekoracyjnymi ćwierćwałkowymi zakończeniami, rozstawionych co około 1,2 metra. Tradycyjna lokalizacja wykusza na piętrze, ponad główną bramą, oraz stosunkowo duże gabaryty skłaniałyby do przypuszczeń, że albo pełnił on samodzielnie funkcję kaplicy, albo całe pomieszczenie południowo – wschodnie stanowiło kaplicę zamkową.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowała się wieża główna do wysokości czwartej kondygnacji, spore fragmenty murów skrzydeł mieszkalnych oraz relikty XVII-wiecznych murów zamku dolnego. Wieża główna jest zabytkiem unikatowym na terenie Polski, jako jedna z dwóch zachowanych z ostrzem, lecz w odróżnieniu od bolkowskiej, będąca donżonem, a nie bergfriedem. Od 2010 zamek stanowi własność prywatną. W 2012 roku rozpoczęły się prace przy odgruzowywaniu i rekonstrukcji budynku mieszkalnego na terenie zamku średniowiecznego, jak i na gruntownie przekształconym w okresie nowożytnym podzamczu (zamku dolnym).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Błoniewski P., Chorowska M., Zamek Niesytno w Płoninie według badań architektonicznych z lat 2011–2012, „Architectus”, 2(34)/2013.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.