Niepołomice – zamek królewski

Historia

   Istnienie dworu królewskiego w Niepołomicach poświadcza dokument z 1358 roku. Późniejsze przekazy określają tą rezydencję mianem zamku. Według kronikarzy Janka z Czarnkowa i Jana Długosza wzniósł go król Kazimierz Wielki, dla którego był on ulubionym miejscem pobytu. Początkowo zamek pełnił głównie funkcję obronną, chroniąc Kraków od wschodu oraz administracyjną – tutaj Kazimierz Wielki załatwiał sprawy podrzęctwa niepołomickiego. Rozkwit rezydencji nastąpił w XV wieku w czasach panowania Władysława Jagiełły. W Niepołomicach odbywały się wówczas systematycznie spotkania króla i jego rady, a także wielkie polowania z udziałem zagranicznych dostojników. Z zamku wyruszały wyprawy myśliwskie do pobliskiej Puszczy Niepołomickiej. Władysław Jagiełło bywał w Niepołomicach bardzo często, przynajmniej raz do roku. Miało to związek z jego objazdami kraju w trakcie których odwiedzał ważniejsze miasta, lustrował poszczególne tereny i odbywał sądy.
   W 1442 roku zamek niepołomicki został przez Władysława Warneńczyka nadany w dzierżawę braciom Piotrowi i Michałowi Dybaczom. Spowodowało to oderwanie domeny niepołomickiej od wielkorządców krakowskich i stworzenie starostwa niepołomickiego. Od 1454 roku na zamku oprócz starosty mieszkał także celnik opiekujący się promem na Wiśle i leśni strażnicy.
   Przebudowę zamku rozpoczął po 1506 roku Zygmunt Stary. Powstało wówczas czteroskrzydłowe założenie z drewnianymi krużgankami. Ostateczny, renesansowy kształt zamek uzyskał w czasach króla Zygmunta Augusta, który przebudował go po pożarze w 1550 roku. Zamek pełnił rolę królewskiej rezydencji do śmierci Stefana Batorego w 1586 roku. Później mieszkali tu starostowie, którzy modernizowali jedynie wnętrza i dziedziniec. Około 1637 roku z inicjatywy Aleksandra Lubomirskiego przebudowano krużganki.
   W 1655 roku po spaleniu i ograbieniu przez Szwedów, nadszedł kres świetności zamku. W XVIII wieku Austriacy zaadoptowali go na koszary, rozbierając drugie piętro. W drugiej połowie XIX wieku i do I wojny światowej zamek pełnił funkcje mieszkaniowe i magazynowe. Od 1991 roku, kiedy stał się własnością Gminy Niepołomice, przystąpiono do kompleksowych prac renowacyjnych.

Architektura

   Gotycki zamek składał się z zespołu budynków wzniesionych z cegły na kamiennym fundamencie, skupionych wokół dziedzińca i spojonych murem obronnym. W skład zabudowy wchodziły dwie główne wieże na rzucie czworoboku, jedna w narożniku północno – zachodnim, druga w północno – wschodnim. Ta pierwsza była co najmniej trójkondygnacyjna, niepodpiwniczona z pomieszczeniem w przyziemu zwieńczonym sklepieniem opartym na pojedynczym filarze. Na wyższych kondygnacjach prawdopodobnie były jedynie płaskie, drewniane stropy. Do pomieszczenia w przyziemiu można się było dostać z poziomu dziedzińca, na wyższe kondygnacje tylko przez ganki w koronie murów. Druga, północno – wschodnia wieża była prostokątna w planie, podpiwniczona (pierwotnie była to jedyna piwnica na zamku) i miała co najmniej dwie kondygnacje nadziemne, choć duża grubość murów wskazuje że mogła mieć nawet i cztery piętra. Komunikację pionową zapewniały kręcone schody w narożniku południowo – zachodnim. W ścianie zachodniej wieży znajdowały się dwie latryny. Na wyższych kondygnacjach stropy były drewniane, być może jedynie w przyziemiu zastosowano sklepienia murowane. Jako, iż na zamku znajdowała się kaplica (poświadczona źródłowo w 1350 roku), czasem przypuszcza się iż była umieszczona właśnie w tej największej i najmasywniejszej wieży.
   Od wschodniej strony dziedziniec ograniczał jednotraktowy, dwukondygnacyjny budynek bez piwnic. Nie wiadomo ile miał pomieszczeń, być może pięć, tak jak po późniejszej przebudowie (niewykluczone iż w przyziemiu mieściły się stajnie, a wyżej pomieszczenia dla służby). Południową kurtynę wypełniał wydłużony dom, także o dwóch kondygnacjach, lecz prawdopodobnie o dwu traktach. W jego południowo – zachodnim narożniku znajdowała się niewielka, czworoboczna wieża. Wjazd prawdopodobnie prowadził przez bramę usytuowaną w zachodnim murze kurtynowym.
   Inwentarz z 1389 roku wymienia funkcjonowanie na zamku szeregu pomieszczeń, mowa jest o: piwnicy, kuchni, łaźni królewskiej, jadalni, piekarni, sypialni, czy też łożnicy oraz o pobliskim folwarku. Z kolejnych lat pochodzą informacje o stajniach i komnacie królewskiej. W 1388 roku inwentarz królewski podawał, iż na stanie zamku znajdowało się 7 świń, 100 misek, 8 koryt, 5 niecek, jeden młyn na Wiśle i jeden młyn na Rabie.

Stan obecny

   Obecny zamek całkowicie zatracił wygląd z czasów ostatniego Piasta i pierwszych Jagiellonów. Otwarty jest dla gości i turystów, mieści się w nim także hotel i centrum konferencyjne. W komnatach zamkowych funkcjonuje muzeum. Centrum Kultury “Zamek” organizuje recitale, koncerty, spektakle, pokazy rycerskie, wystawy. Aktualne informacje znaleźć można na oficjalnej stronie zamku tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozera M., Kościół parafialny i zamek w Niepołomicach, Kraków 1994.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.