Niemcza – miejskie mury obronne i zamek

Historia

   W okresie wczesnego średniowiecza Niemcza stanowiła ważny gród kasztelański, znany przede wszystkim z oblężenia przez wojska cesarza Henryka II w 1017 roku i bohaterskiej obrony miejscowej załogi. Murowany zamek powstał na miejscu grodu pod koniec XIII wieku lub na początku XIV stulecia z inicjatywy księcia świdnickiego Bolka I. Prawdopodobnie w okresie tym rozpoczęto także budowę połączonych z zamkiem kamiennych miejskich murów obronnych.
   Od 1311 roku Niemcza stanowiła siedzibę książąt brzeskich. Pod ich panowaniem w 1331 roku zamek był bezskutecznie oblegany przez wojska Jana Luksemburskiego. Obrona ta uniemożliwiła połączenie się wojsk Jana z oddziałami krzyżackimi, co z kolei dało królowi Polski Władysławowi Łokietkowi szansę na skuteczniejszy opór. Kolejne walki miały miejsce sto lat później. W latach 1429-1434 Niemcza została zniszczona w trakcie wojen husyckich. Odbudowę zamku i obwarowań miejskich przeprowadził dopiero książę brzesko-legnicki Fryderyk I w drugiej połowie XV wieku.
   Zamek funkcjonował w późnogotyckiej formie do połowy XVI wieku. W 1585 roku podjęto jego gruntowną przebudowę na wygodną renesansową rezydencję księcia Jerzego II. Kolejne zniszczenia Niemczy przyniosła w XVII wieku wojna trzydziestoletnia. Pomimo powstania nowożytnych fortyfikacji u podnóża zamku, został on w 1635 roku zdobyty przez wojska Wallensteina. W 1675 roku po bezpotomnej śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii śląskich Piastów, Niemcza stała się własnością cesarską rodu Habsburgów.
   W 1735 roku dawny zamek został zniszczony przez pożar. Jego odbudowę i gruntowną przebudowę przeprowadzono dopiero po 1830 roku. W okresie tym prowadzono także prace rozbiórkowe obwarowań miejskich: w 1849 roku rozebrano Bramę Dolną, w 1862 częściowo Bramę Górną. Prace remontowo – budowlane na zamku prowadzone były również w 1927 roku i po drugiej wojnie światowej.

Architektura

   Zamek usytuowano na cyplu wzgórza położonego w północnej części osady i późniejszego miasta. Jego mury sprzężone były z obwarowaniami miejskimi, lecz kształt gotyckiego zamku pozostaje nieznany. Prawdopodobnie było to założenie nieregularne, dostosowane do formy terenu i przebiegu wałów starszego grodu. Wewnątrz zbliżonego do owalu obwodu usytuowane były murowane i drewniane zabudowania.
   Miejskie mury obronne wzniesiono z kamienia łamanego łączonego zaprawą wapienno-piaskową. Otrzymały one kształt zbliżony do owalu, wydłużonego na linii północ – południe z lekkim wybrzuszeniem po stronie południowo – wschodniej. Po stronie północnej dwie kurtyny łączyły się z obwarowaniami zamku. W koronie mury zwieńczone były krenelażem osłaniającym chodnik obrońców. Najprawdopodobniej w długości muru nie było żadnych baszt. Jedynie wjazd do miasta zabezpieczały dwie wieże bramne: Górna po stronie południowej i Dolna zwana także Zamkową od północy. Obwód głównego pierścienia murów poprzedzał powstały w XVI wieku zewnętrzny pas niższego muru. Usytuowany był on na bardziej zagrożonej południowej i wschodniej części obwodu.

Stan obecny

   Obecnie zamek to zespół nowożytnych dwukondygnacyjnych budynków stojących wokół nieregularnego dziedzińca. Na skutek wielokrotnych zniszczeń i gruntownych przekształceń, zwłaszcza po XIX-wiecznej rozbiórce górnych kondygnacji, całkowicie zatracił on średniowieczne cechy stylistyczne. Obwarowania miejskie zachowały się na większości swego obwodu (poza fragmentem północno – wschodnim), jednak są one znacznie obniżone. Ich wysokość w najwyższych miejscach dochodzi jedynie do niecałych 3 metrów. Co więcej ich tkanka na skutek wielokrotnych renowacji i przemurowań jest całkowicie przekształcona: na odcinkach remontowanych w okresie powojennym wątki nie są uporządkowane, materiał zróżnicowany, uzupełnienia wykonywane z otoczaków i łamanego granitu, a spoiny często cementowe. 

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Nowak-Obelinda B., Problem zakresu i metody ratowania kamiennych murów miejskich.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.