Nidzica – zamek krzyżacki

Historia

    Pierwsze drewniane obwarowania na wzgórzu w Nidzicy (Neidenburg) Krzyżacy wybudowali na początku XIV wieku. Strażnica podporządkowana była  komturowi działdowskiemu i stanowiła siedzibę wójta. Miała strzec granicy oraz administrować południowymi rubieżami państwa zakonnego. Budowę ceglanego zamku podjęto po 1370 roku i prowadzono do 1400 roku. Od tego momentu rezydował w nim krzyżacki prokurator. W 1389 roku budowa musiała już być na tyle zaawansowana, iż mogło się tu odbyć spotkanie dyplomatyczne przedstawicieli Zakonu, Polski i Litwy. Nie zapobiegło ono jednak nadciągającej wojnie.
    Zamek był wielokrotnie zajmowany przez wojska polskie. Po raz pierwszy w 1410 roku, gdy w drodze na pola Grunwaldu zajęły niebronioną warownię. Następnie podczas wojny głodowej w 1414 roku, polskie rycerstwo obległo i zdobyło zamek po ośmiu dniach oblężenia. Jednak jeszcze w tym samym roku komtur Ostródy Jan von Bichau odbił Nidzicę. W 1454 roku zamek zajął propolski Związek Pruski i w 1455 roku przekazał czeskim wojskom zaciężnym pod wodzą Jana Koldy z Žampachu, którzy odparli następnie najazd wojsk krzyżackich.
    Po II pokoju toruńskim w 1466 roku twierdza pozostała w rękach zakonnych. W 1517 roku rozbudowano i umocniono przedzamcze. Być może dzięki temu w trakcie ostatniej polsko-krzyżackiej wojny  zaciężni wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna skutecznie odparli wojska polskie. W 1525 roku, po sekularyzacji zakonu, w Nidzicy powołano siedzibę książęcego starostwa. W 1784 roku spłonęło przedzamcze, a w 1812 roku zamek zdewastowały wojska francuskie. Od całkowitej ruiny budowlę uratował radca sądowy Ferdynand Tymoteusz Gregorovius Z jego inspiracji w latach 1828-1830 zamek przebudowano na sąd i więzienie. W zimie 1945 roku wojska radzieckie zbombardowały zamek, który do odbudowy w latach 1961-1965 pozostawał ruiną.

Architektura

    Wyjątkowe w skali państwa krzyżackiego założenie obronne na planie prostokąta o wymiarach 43,3 x 61,5 metra składało się z zachodniego domu głównego, dwóch bocznych skrzydeł i masywu wschodniego z dwiema kwadratowymi, narożnymi wieżami, flankującymi ryzalit bramy wjazdowej, poprzedzonej pierwotnie fosą ze zwodzonym mostem. Przed nią znajdowało się nieregularne, obwiedzione murem przedzamcze z tzw. domem dużym, bramą i okrągłą basztą z początku XVI wieku. Zamek wzniesiono na wzgórzu górującym nad miastem.
  Skrzydło zachodnie, czyli główny dom zamkowy, wzniesiono jako podpiwniczone i trójkondygnacyjne. Jego krótsze boki zwieńczono gotyckimi szczytami sterczynowymi. Najwyższa kondygnacja obronno – magazynowa była jednoprzestrzenna, obiegał ją dookoła ganek obronny. Piętro, pełniące funkcje reprezentacyjne, nakryto sklepieniami gwiaździstymi. Pierwotnie wszystkie tamtejsze komnaty ozdobione były barwnymi polichromiami. Południową część zajmowała kaplica, zaopatrzona w niewielki wykusz ołtarzowy. Środkową część wypełniał dwuprzęsłowy refektarz, a od północy ulokowano izbę zarządcy zamku z wykuszem ustępowym. Przyziemie sklepiono kolebkowo, jedynie pomieszczenie znajdujące się w północno – zachodnim narożu otrzymało sklepienie krzyżowe. Prawdopodobnie mieściła się tam kuchnia. Piwnice pełniły głównie funkcje magazynowe. Dziedziniec otaczały drewniane, dwukondygnacyjne krużganki.
    Boczne, znacznie węższe i niższe skrzydła przykryto dachami pulpitowymi. Pełniły one zapewne funkcje gospodarczo – mieszkalne. Połączone były z domem głównym murowanym gankiem obronnym z szeregiem otworów strzelczych na poziomie najwyższych kondygnacji. W skrzydle północnym pomieszczenia przyziemia uzyskały sklepienia krzyżowo – żebrowe, prawdopodobnie umieszczono tam kuchnię i browar. Na ścianie zewnętrznej tego skrzydła zachowało się parę wykuszy ustępowych.
    Skrzydło wschodnie mieściło główny wjazd na zamek. Flankowały go dwie kwadratowe w planie, pięciokondygnacyjne wieże, przykryte czterospadowymi dachami. Pełniły one funkcje obronne i mieszkalne, na najniższym poziomie znajdowała się cela więzienna. Brama umieszczona w ryzalicie, zwieńczona była ozdobnym szczytem sterczynowym. Pierwotnie poprzedzał ją most zwodzony i fosa.

Stan obecny

    Zamek w Nidzicy jest dzisiaj pomimo wcześniejszych zniszczeń jednym z najlepiej zachowanych zamków krzyżackich. Aktualnie służy za miejskie centrum biznesu, kultury i rozrywki. Mieści się w nim: Muzeum Ziemi Nidzickiej z ekspozycją etnograficzno-historyczną, Nidzicki Ośrodek Kultury oraz Bractwo Rycerskie Komturii Nidzickiej. Zwiedzanie odbywa się od października do kwietnia, od wtorku do soboty w godz. 9.00 – 16.00.  Od maja do września przez cały tydzień w godz. 9.00 – 17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.