Namysłów – kościół św Piotra i Pawła

Historia

   Pierwsza wzmianka o namysłowskim kościele św. Piotra i Pawła pochodzi z 1278 roku. Proboszczem był wówczas ksiądz Dietriech, a patronat nad kościołem sprawowała rada miasta. Pod koniec pierwszej połowy XIV wieku zaczęto wznosić nowy korpus nawowy z wykorzystaniem murów obwodowych starszej bazyliki, powstałej jeszcze w latach 30-tych XIII wieku. W latach 70-tych XIV wieku w ukończonym korpusie założono sklepienia, natomiast na początku XV wieku rozpoczęto rozbiórkę starego prezbiterium i budowę na jego miejscu nowego. Prace te ruszyły w 1401 lub w 1405 roku, po odnotowanym wówczas remoncie wieży. Kościół został ukończony w 1441 roku.
   W czasie pożaru w 1483 roku świątynia została częściowo zniszczona. Wpierw prowizorycznie odbudowano ją i przystosowano do pełnienia funkcji sakralnych, dzięki czemu w 1485 roku można ją było ponownie konsekrować, lecz dalsza rozbudowa trwała do początków XVI wieku. W 1495 roku uzupełniono sklepienia w nawie głównej, a w 1526 roku umieszczono datę na portalu zakrystii, zapewne związaną z momentem ukończenia robót.
   W 1525 roku, w wyniku reformacji, kościół został przejęty przez ewangelików, którzy rok później dobudowali wspomnianą zakrystię. W 1655 roku budowla ponownie przeszła w ręce katolików. W XVII-XIX wieku kościół był wielokrotnie remontowany i odnawiany (między innymi wzniesiono wówczas południową kruchtę i portal do wieży), przy czym ostatnie większe prace prowadzono w latach 1868-1869.

Architektura

   Kościół wzniesiono w północno – wschodniej części miasta, na wschód od rynku, blisko miejskich murów obronnych. Pod koniec średniowiecza otrzymał on formę budowli halowej, trójnawowej, z trójbocznymi zamknięciami naw od wschodu. Całkowita długość kościoła (bez części wielobocznych) wyniosła 47,2 metra, wysokość natomiast 14,5 metra. Nawa główna o szerokości 7,2 metra otrzymała tą samą wysokość co szerokie na 4,2 metry nawy boczne. Prezbiterium nie zostało wyodrębnione zewnętrznie z bryły kościoła. W północnej części znalazła się trójprzęsłowa zakrystia oraz trzy kaplice między przyporami. Od strony zachodniej znalazła się pochodząca jeszcze z przełomu XIII i XIV wieku czworoboczna, czterokondygnacyjna wieża (później podwyższana aż przewyższyła kalenicę dachu), z elewacjami opiętymi przyporami i ozdobionymi blendami, pierwotnie zwieńczona dekoracyjnym krenelażem. Od południa wybudowano cztery kaplice, z których dwie po po stronie zachodniej były wyższe od pozostałych, zbliżone wysokością do korpusu kościoła.
   Na zewnątrz kościół opięty został przyporami, między którymi przepruto ostrołukowe, przeważnie trójdzielne okna o ceglanych laskowaniach, bez maswerków w korpusie i z kamiennymi maswerkami w prezbiterium. Tylko w wąskich ścianach wschodnich zamknięć umieszczono okna dwudzielne. Nad oknami poprowadzono fryz z cegieł ułożonych przekątnikowo, a nad nimi poziomą otynkowaną blendę i gzyms.
   Korpus nawowy otrzymał układ trójnawowej hali o nierównej liczbie przęseł, gdyż w nawie środkowej wykonano trzy przęsła prawie kwadratowe z dwiema parami filarów, podczas gdy ściany zewnętrzne podzielono na cztery przęsła. Najpewniej była to zamierzona kompozycja, a nie układ wynikający z dostosowania się do wcześniejszej budowli, z której pozostał podział na cztery przęsła. Prezbiterium otrzymało podobny podział na przęsła i wysokość jak w części zachodniej.
   Wewnątrz nawa główna nakryta została sklepieniem gwiaździstym czteroramiennym, nad nawami bocznymi umieszczono natomiast sklepienia pięciopodporowe w przęsłach środkowych i odpowiednio zmodyfikowane w przęsłach skrajnych. Kaplice zwieńczono sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, sieciowymi i trójpodporowymi, zaś zakrystię sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Na zwornikach nawy głównej umieszczono m.in. głowę Chrystusa, głowę św. Jana Chrzciciela, orła śląskiego, czy tarczę z lwem. Także wspornikom nadano różnorodne formy np. w kształcie delikatnej dekoracji roślinnej, masek czy ludzkich głów, a nawet całych postaci. W nawach bocznych żebra nie zostały podparte przez wsporniki, lecz wnikają w ścianę, ucięte poziomą linią.
   Podtrzymujące sklepienia filary międzynawowe w części zachodniej otrzymały formę prostokątną ze ściętymi narożnikami, z lizenami o narożnych wklęskach. Filary nie otrzymały tam baz ani głowic, zakończono je poziomą płaszczyzną na której oparto arkady o trzech profilowanych uskokach. W części wschodniej filary umieszczono na cokołach, z profilowanymi narożnikami złożonymi z wałków i wklęsków. Nawa główna otwarta została do naw bocznych ostrołukowymi arkadami, a analogiczne arkady oddzieliły nawy boczne od kaplic. Trzy arkady rozdzieliły także część wschodnią kościoła od zachodniej, spoczywając na filarach o większej długości niż pozostałe, gdyż złożonych z połówek filarów prezbiterialnych i połówek filarów nawowych.

Stan obecny

   Kościół zachował do dzisiaj  formę gotyckiej hali, wzniesionej przy użyciu murów starszej, XIII-wiecznej bazyliki, a powiększonej o wschodnią część i kaplice pod koniec średniowiecza. Zmiany nowożytne to przede wszystkim hełm wieży, kruchta południowa przy prezbiterium, czy portal prowadzący do wieży. Nie zachował się niestety główny gotycki portal wejściowy do kościoła, pozostały jedynie skromne portale wiodące do zakrystii i kaplicy południowej. Zmianie uległ także układ dachów południowych kaplic, które w trakcie przekształceń utraciły także swoje gotyckie szczyty.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z wieku XV i pierwszej połowy XVI na Śląsku, Wrocław 2018.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.