Historia
Klasztor franciszkański założony został w Namysłowie w czwartej ćwierci XIII wieku, prawdopodobnie w 1284 lub 1285 roku. Po raz pierwszy odnotowany został w źródłach pisanych w 1285 roku, gdy nadano odpust klasztorom kustodii wrocławskiej, a pośród nich także i konwentowi namysłowskiemu. Jeszcze w tym samym roku został on przyjęty do franciszkańskiej prowincji saksońskiej, skonfliktowanej z władzami prowincji polsko-czeskiej. Minister franciszkanów na Czechy i Polskę skarżył się wówczas saksońskiemu odpowiednikowi, że jego współbracia z kustodii wrocławskiej musieli znosić upokorzenia od osób świeckich i duchownych, zwracał się także bezskutecznie o kasację konwentów w Żaganiu i Namysłowie.
Franciszkanie namysłowscy początkowo mieszkali poza miastem („apud nostram civitatem”). Dopiero w 1321 roku książę oleśnicki Konrad nadał namysłowskim franciszkanom działkę w mieście, w pobliżu zamku i murów miejskich, w zamian za starą parcelę którą potrzebował z uwagi na pobliską książęcą słodownię. Wkrótce potem wewnątrz murów miejskich rozpoczęto budowę murowanego kościoła klasztornego pod wezwaniem NMP oraz wschodniego skrzydła zabudowań klauzury. Sam kościół wznoszono w trzech etapach, zaczynając od wzniesionego w drugiej ćwierci XIV wieku prezbiterium. Następnie w połowie XIV wieku zbudowano dwunawowy korpus, choć prawdopodobnie z powodu problemów finansowych, już w trakcie prac budowlanych, zrezygnowano z trójnawowej bazyliki na rzecz układu dwunawowego. Dopiero około 1420 roku korpus przebudowano na późnogotycką trójnawową pseudobazylikę. Wtedy też zapewne ukończone zostały zabudowania klasztornej klauzury (skrzydło zachodnie, krużganek). Pierwsze prace naprawcze musiano wykonywać już w 1497 roku, kiedy to runęła wieża kościelna.
Na początku XVI wieku, w związku z postępującą reformacją, życie monastyczne w Namysłowie podupadło. Nie pomogła nawet reforma z 1523 roku, gdy na miejsce franciszkanów konwentualnych sprowadzono bernardynów. Od 1536 roku, po przejęciu przez protestantów, klasztor służył jako szpital i magazyn. Dopiero na fali kontrreformacji, w 1654 roku, został rewindykowany i przekazany w tymczasowy zarząd wydelegowanym franciszkanom. Przez długi czas stał jeszcze opuszczony, aż na mocy dekretu z 1667 roku, kościół i zabudowania klauzury przekazano zakonowi minorytów z Nysy. W trakcie wizytacji z 1666 roku stwierdzono, że kościół znajdował się złym stanie, dlatego około 1675 roku przeprowadzono prace remontowe połączone z częściową barokizacją budowli. Już jednak w 1682 roku kościół zniszczył pożar, po którym rok później potrzebne były kolejne remonty. Następny pożar uszkodził budowlę w 1783 roku.
W 1810 roku, w wyniku sekularyzacji klasztoru kościół został zamknięty. Świątynię zamieniono na magazyn wojskowy, niszcząc przy okazji część maswerków okiennych. Trzynaście lat później kościół zakupiły władze miejskie i zamieniły go na spichlerz. Zamurowano wówczas część okien, a wyposażenie sprzedano lub przekazano do innych kościołów. Dopiero w 1982 roku, na prośbę proboszcza parafii św. Piotra i Pawła, Ministerstwo Kultury i Sztuki przekazało jej zabytkowy kościół na wieczyste użytkowanie. Wtedy też rozpoczęły się prace remontowe.
Architektura
Klasztor założony został w zachodniej części lokacyjnego miasta, w bliskiej odległości od murów obronnych, które przebiegały po stronie północnej i północno – zachodniej, łącząc się dalej z obwarowaniami zamku. Od południa konwent sąsiadował z jedną z głównych dróg miejskich, biegnącą na wschód ku rynkowi i dalej do bramy Krakowskiej. Po drugiej stronie owej ulicy mogły się znajdować zabudowania klarysek, które miały mieć połączenie z kościołem klasztornym. Po stronie zachodniej i południowo – zachodniej przed klasztorem otwierał się plac zamknięty kościołem i szpitalem św. Ducha i św. Jerzego oraz bramą Wrocławską.
Klasztor składał się z kościoła, stanowiącego południową część założenia, oraz z zabudowań klauzury, dostawionych do niego od północy, gdzie trzema skrzydłami otaczały wirydarz. Najstarszym skrzydłem z połowy XIV wieku była część wschodnia, dostawiona prostopadle do prezbiterium. Następnie wzniesiono skrzydło północne, a w pierwszej połowie XV wieku wybudowane zostały krużganki oraz skrzydło zachodnie, którego fasada wzniesiona była na linii muru fasady korpusu nawowego kościoła. Głównym skrzydłem klasztoru u schyłku średniowiecza była część wschodnia, zawierające na parterze między innymi, licząc od południa: zakrystię, refektarz, podpiwniczone kuchnię, spiżarnię i małe pomieszczenie. Jedno z wnętrz parteru skrzydła północnego stanowiła zasklepiona kaplica. W skrzydle zachodnim na parterze pierwotnie mieściła się gotycka sala nakryta sklepieniem, prawdopodobnie o funkcji kapitularza. Miały się tam też znajdować cele dostępne z korytarza, przypuszczalnie zlokalizowane na piętrze.
Kościół początkowo składał się z prostokątnego w planie, dwunawowego, czteroprzęsłowego korpusu wielkości 22,3 x 15,7 metrów, które powstało na skutek zredukowania pierwotnych planów, mających na celu wzniesienie nieco szerszej budowli trójnawowej. Dopiero po przebudowie z pierwszej połowy XV wieku i wzniesieniu od fundamentów nowej ściany północnej, korpus uzyskał formę trójprzęsłowej i trójnawowej pseudobazyliki rozmiarów około 22,3 x 19 metrów. Od wschodu korpus nawowy połączono z najstarszą częścią kościoła, prezbiterium z drugiej ćwierci XIV wieku. Składało się ono z trzech przęseł prostokątnych i wielobocznego zamknięcia (pięć boków ośmioboku). Miało wymiary 20 x 8,5 metra, było mniej więcej szerokości nawy głównej i wysokości około 13 metrów. Ponadto w XV wieku na styku nawy południowej i prezbiterium dobudowano smukłą, czworoboczną wieżę, wzniesioną na miejscu starszego aneksu z XIV wieku.
Korpus i prezbiterium na zewnątrz opięte zostały uskokowymi przyporami i cokołem oraz nakryte dachami dwuspadowymi. Okna przepruto regularnie między przyporami, ostrołukowe, dwudzielne i trójdzielne, wypełnione maswerkami z motywami trójliści i czwórliści. W XV wieku cztery wysokie okna powstały w ścianie południowej korpusu. Największe ze wszystkich umieszczono od zachodu na osi nawy głównej, natomiast niższe przepruto wysoko w ścianie północnej i ścianie wschodniej nawy południowej. Starsze okno zachodnie nawy południowej w XV wieku przekształcono w blendę. Prezbiterium oświetlało osiem okien XIV-wiecznych, w tym jedno nietypowo od północy w przęśle zachodnim. Powyżej okien prezbiterium poprowadzono zdwojony fryz ząbkowy. Portale wejściowe znajdowały się od południa w pierwszym i trzecim przęśle, przy czym ten drugi zamurowano w XV wieku. Kolejny portal znajdował się od zachodu na osi nawy głównej, następne łączyły nawę północną z krużgankiem, prezbiterium z zakrystią i prezbiterium z krużgankiem. Od południa prezbiterium łączyło się z przyziemiem wieży.
Wewnątrz korpusu pierwotnie podział na nawy prawdopodobnie zapewniały trzy czworoboczne filary, a po późnogotyckiej przebudowie dwie pary filarów na rzucie wydłużonych ośmioboków z lizenami od północy i południa. Nawa główną łączyła się z prezbiterium ostrołuczną, profilowaną arkadą tęczy, ale w przyziemiu prezbiterium oddzielone było od korpusu lektorium, które stanowiło granicę między częścią kościoła dostępną dla świeckich i przystępną wyłącznie dla zakonników. Lektorium miało około 3 metry wysokości i szerokość równą odstępowi między półfilarami arkady tęczy. W prezbiterium arkadą otwarte było piętro skrzydła wschodniego klauzury, nad znajdującą się po północnej stronie zakrystią. W przyziemiu w ścianie południowej i południowo – wschodniej utworzono dwie wnęki o półkolistych zamknięciach: mniejszą na wysokości około 1 metra i dużą, zaczynającą się od posadzki. Mniejsza mieściła sakramentarium, większa być może sedilia.
Wnętrze prezbiterium przykrywało sklepienie krzyżowo – żebrowe, osadzone w oporach uformowanych w trakcie wznoszenia ścian. Żebra w prezbiterium miały przekrój trapezowaty z wklęskami po bokach i były spięte kolistymi zwornikami z piaskowca, wykonanymi bez dekoracji plastycznej. Żebra schodziły do około połowy wysokości ścian, gdzie ulegały redukcji do piaskowcowych wsporników o prostych krawędziach. Sąsiednie łęki przyścienne zakańczano ceglanymi profilowanymi kształtkami lub w narożach wtapiano w mury. Oprócz prezbiterium, w XV wieku podsklepione były też nawy boczne. Zapewne założono w nich asymetryczne sklepienie trójpodporowe, gdyż filary znajdowały się pomiędzy osiami okien i przypór. Żebra sklepienne w nawach bocznych opadały wiązkami i pojedynczo (w narożach) na lizeny. Nie ma natomiast pewności co do zwieńczenia nawy głównej, która być może wzorem miejscowej fary przykryta była sklepieniem gwiaździstym.
Kolorystykę ścian prezbiterium pierwotnie tworzył dwubarwny wątek złożony z czerwonych wozówek cegieł i główek o barwach od szarej do ciemnostalowej. Podłucza otworów oraz sklepienia pokrywały tynki, natomiast wsporniki w średniowieczu pozostawały w naturalnym kolorze piaskowca. Prawdopodobnie po pożarze ściany prezbiterium i żebra sklepienne pomalowano kolorem czerwonym, po czym kolorem białym wyróżniono spoiny, nie zawsze zgodnie z ich naturalnym układem. Podobnie na czerwono pomalowane zostały maswerki i parapety okienne. Wnętrze korpusu nawowego w XV wieku było otynkowane, za wyjątkiem krawędzi filarów, łęków arkad międzynawowych i zapewne lizen. Pomalowany na biało tynk był cienki, dlatego przebijała spod niego faktura cegieł. Krawędzie poszczególnych elementów pomalowano na czerwono i zaakcentowano na biało spoiny. W podobnej formie utworzono w okresie późnego gotyku nowy wystrój elewacji prezbiterium, gdzie otynkowano i pobielono ściany, pozostawiając krawędzie w pomalowanej na czerwono cegle z białymi spoinami. Na czerwono pomalowane zostały żebra sklepienne.
Stan obecny
Do czasów współczesnych gotycką formę od strony zewnętrznej w dużym stopniu zachował dawny kościół klasztorny, obecnie pod wezwaniem św. Franciszka z Alkantary, podczas gdy zabudowania klauzury uległy gruntownej przebudowie w czasach nowożytnych, a następnie częściowej rozbiórce. Niestety przekształceniu uległa bryła korpusu nawowego, za sprawą utraty szczytu zachodniego i zmiany formy dachu. Przekształcono też część okien, przepadły w większości maswerki (pozostałości oryginalnego maswerku widoczne są w zamurowanym oknie południowym zachodniego przęsła korpusu, w oknach prezbiterium widnieją maswerki wykonane z betonu). Nie zachowały się sklepienia korpusu nawowego oraz wschodniego zamknięcia prezbiterium. Charakter gotycki ma obecnie jedynie wnętrze prezbiterium, w którym wyeksponowano pierwotne wnęki i otwory portalowe. Od strony zewnętrznej gotycki jest opinający mury kościoła fryz i cokół.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Atlas historyczny miast polskich. Tom IV Śląsk, red. R.Czaja, M.Młynarska-Kaletynowa, R.Eysmontt, zeszyt 11 Namysłów, Wrocław 2015.
Jędrusik M., Lasota C., Badania gotyckiej architektury Namysłowa. Kościół minorytów, „Architectus”, 1-2 (13-14), 2003.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.