Myślibórz – kolegiata św Jana Chrzciciela

Historia

   W latach sześćdziesiątych XIII wieku wybudowano pierwszy, granitowy kościół w Myśliborzu. Został on wkrótce zniszczony podczas najazdu księcia Bolesława Pobożnego w 1271 roku, lecz w 1298 na mocy decyzji margrabiego Albrechta III powołana została przy nim kapituła kolegiacka.
   Obecna budowla została wzniesiona w XIV wieku, prawdopodobnie do około 1370 roku. Prace zapewne rozpoczęto od prezbiterium, być może wykorzystując południową ścianę starszego kościoła, a z pewnością posługując się materiałem z jego rozbiórki. Jednocześnie rozpoczęto też budowę wieży, jednak jeszcze w średniowieczu, zapewne w XV wieku nastąpiły dość istotne zmiany: podwyższono mury obwodowe i okna korpusu nawowego, a także arkady międzynawowe, dobudowano górną kondygnację wieży, dostawiono kaplicę oraz przybudówki przy chórze.
   W 1433 roku budowla została spalona przez husytów. W 1538 w związku z wprowadzeniem na Pomorzu luteranizmu, świątynia stała się zborem protestanckim. W 1539 wielki pożar miasta uszkodził kolegiatę. Zniszczenia były na tyle poważne, że przez około pięćdziesiąt lat funkcję kościoła parafialnego pełnił kościół klasztorny dominikanów. Kolegiata została odbudowana w latach 1582-1592. W 1630 roku w trakcie wojny trzydziestoletniej świątynia ucierpiała z powodu splądrowania przez wojska cesarskie, a w 1655 z powodu pożaru.  Odbudowę przeprowadzono w latach siedemdziesiątych XVII wieku. Z tego okresu pochodzi zachowana do dnia dzisiejszego ambona oraz sklepienia. W XIX stuleciu  wyremontowano dachy i częściowo przelicowano elewacje. Na początku XX wieku wykonano gruntowny remont kościoła połączony z jego regotyzacją.

Architektura

   Kościół został wzniesiony z równomiernie obrobionych kwadr granitu i cegły w wątku wendyjskim, na placu zajmującym teren na wschód od rynku. Plac ten pierwotnie był otoczony budynkami i jedynie dość wąskie przejścia łączyły go z rynkiem oraz z sąsiednimi ulicami. Budowla powstała jako orientowana względem stron świata, trzynawowa, halowa z węższym, prosto zamkniętym prezbiterium po stronie wschodniej  i z kwadratową wieżą od zachodu. Od północy dostawiono dwie przybudówki: jedną przy nawie, prawdopodobnie oryginalnie kaplicę, a drugą przy prezbiterium, w której mieści się zakrystia.
   Korpus nawowy otrzymał formę zwartego bloku nakrytego wielkim, dwuspadowym dachem, którego kalenica sięga niemal korony murów wieży. Prezbiterium powtarza kształt korpusu, ale w nieco mniejszej skali. Jedynym urozmaiceniem bocznych elewacji są pozbawione uskoków przypory, pomiędzy którymi rozmieszczono dość wąskie, ostrołukowe okna o rozglifionych ukośnie ościeżach. Elewacje prezbiterium wzbogacono odsadzką, przebiegającą powyżej wysokości parapetów okiennych. Wyróżniają się natomiast udekorowane blendami elewacje wieży. Pierwotnie była ona o jedno piętro niższa, dlatego jej górna kondygnacja różni się zastosowaniem późnogotyckich łuków koszowych, a ściany są pionowe w przeciwieństwie do lekko zwężających się ku górze i wydzielonych uskokami niższych kondygnacji.  Szczyt zachodni i wschodni nawy rozczłonkowano blendami ostrołukowymi i okrągłymi w układzie schodkowym.
   Przyziemie wieży otwierało się na zewnątrz trzema szerokimi arkadami, a czwartą komunikowało się z nawą główną. We wnętrzu tworzyła się czworoboczna przestrzeń zajmująca wysokość dwóch kondygnacji i nakryta sklepieniem krzyżowo – żebrowym opartym na cylindrycznych służkach. Nawa główna jest ponad dwa razy szersza od bocznych, wydzielona masywnymi, ośmiobocznymi filarami dźwigającymi ostrołukowe arkady. Co ciekawe można zauważyć stopniowe wydłużanie się przęseł ku zachodowi, przy czym największa jest różnica między przęsłem zachodnim a środkowym. Przy łuku tęczowym i ścianie zachodniej arkady oparto na półfilarach przyściennych. Półośmioboczne filary na których opierały się średniowieczne (niezachowane) sklepienia umieszczono także przy nawach bocznych.
   W ścianach prezbiterium obecnego gotyckiego kościoła znajdują się znaczne partie murów pierwotnej, romańskiej budowli o regularnym układzie starannie ociosanych kwadr. W ścianie południowej prezbiterium zachowała się archiwolta romańskiego portalu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa mysliborz.info.pl, Kolegiata p.w. św. Jana Chrzciciela w Myśliborzu.