Moryń – kościół św Ducha

Historia

   Powstanie kościoła w Moryniu datowane jest na początek drugiej połowy XIII wieku, co sprawia, iż należy do najstarszych zabytków sakralnych Pomorza Zachodniego. Jako pierwsze powstały wschodnie partie kościoła, tj. prezbiterium i transept, datowane na około 1250–1265 rok. Następnie wymurowano korpus, a jako ostatnia powstała wieża u schyłku XIII wieku lub początku XIV wieku. Ostatecznym zakończeniem średniowiecznego procesu budowlanego było dodanie w pierwszej połowie XV wieku kaplicy do południowej elewacji transeptu. Tak ukształtowana bryła w późniejszym okresie nie uległa już przekształceniom stylowym, poza zwieńczeniem wieży o barokowej formie.
   Pierwsza wzmianka o kościele zawarta jest w dokumencie z 1263 roku, w którym książę pomorski Barnim I przekazuje patronat nad kościołem klasztorowi w Ückermünde (Wkryujście) nad Zalewem Szczecińskim. Od drugiej połowy XIII wieku Moryń wraz z okolicznymi ziemiami pogranicza Księstwa Pomorskiego przyłączony został do państwa brandenburskiego. W roku 1350 margrabiowie Ludwik Starszy i Ludwik Rzymski przekazali patronat nad kościołem w Moryniu kolegiacie myśliborskiej. W okresie nowożytnym patronat nad protestancką już świątynią pełnili członkowie rodziny von Schönebeck, zarządzający majątkami w Moryniu i Gądnie. W XIX wieku w świątyni przeprowadzono niewielkie zakresy prac remontowych. Od 1945 roku stanowi parafię rzymsko–katolicką.

Architektura

   Orientowany kościół jest trójnawową pseudobazyliką z prostokątnym, wydłużonym chórem, transeptem nieznacznie wystającym poza nawy boczne, dwuprzęsłowym, trójnawowym korpusem oraz prostokątną wieżą z przejazdem w przyziemiu. Od północy do prezbiterium niegdyś przylegała zakrystia, a do południowej elewacji transeptu przylega wieloboczna kaplica.
   Świątynia wymurowana jest w całości z kwadr granitowych o zróżnicowanym stopniu obróbki w poszczególnych partiach murów. Najstaranniej opracowano kwadry w ścianach prezbiterium i transeptu, ułożone w równe warstwy.  Układ w nawach bocznych jest już nieregularny, a szerokie spoiny wypełniono zaprawą i okrzeskami. Elewacje prezbiterium rozczłonkowane są trzema oknami, wschodnia zwieńczona jest trójkątnym szczytem zdobionym blendami. W południowej ścianie znajduje się boczny portal o dwuuskokowych ościeżach. Elewacje transeptu opracowano podobnie, trójkątnymi szczytami z wąskimi blendami. W północnej ścianie transeptu umieszczono, obecnie zamurowany portal. Ponad nim umieszczony jest okulus, flankowany dwoma wąskimi rozglifionymi oknami. W chórze i transepcie otwory okienne, portale i blendy zachowały pierwotne, ostrołukowe kształty. W obu elewacjach naw bocznych znajdują się po cztery, rytmicznie rozmieszczone okna. Wieża zamykająca bryłę od zachodu, została ukształtowana jako budowla obronna, z otwartą kruchtą podwieżową.
   Bryła kościoła nie jest jednolita, gdyż ściany naw bocznych nie wiążą się organicznie z murami transeptu i wieży, sprawiają wrażenie dostawionych w dość niestaranny sposób. Na zachodnich elewacjach ramion transeptu ponad dachami naw bocznych widoczne są zarysy łuków zamurowanych okien, które widać także od strony wnętrza ponad arkadami. Gdyby zostały przeprute to byłyby niefunkcjonalne, nawet przy znacznie łagodniejszym spadku dachu. Musiały być zatem projektowane bez uwzględnienia naw bocznych, a co za tym idzie przy wznoszeniu wschodniej części kościoła nawy boczne nie były przewidziane.
   Wnętrze kościoła przekrywa strop, jedynie nawy boczne, których zewnętrzne ściany są znacznie niższe od arkad międzynawowych, nakryto bezpośrednio połaciami dachów pulpitowych. W prezbiterium znajduje się unikatowa, pochodząca z okresu budowy kościoła kamienna mensa ołtarzowa – najstarszy tego typu obiekt na terenie Polski. Wnętrze świątyni zdobią też średniowieczne polichromie ścienne. Interesujące ikonograficzne przedstawienie figuralne namalowane jest w dolnej części arkady transeptu. Datowane na pierwszą połowę XV wieku, przedstawia dwóch diabłów siedzących przy stole i jednego grającego na flecie. Sąsiednia scena ukazuje diabła wpychającego dwie postaci kobiece do naczynia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa encyklopedia.szczecin.pl, Kościół Ducha Świętego (Moryń).