Morąg – zamek krzyżacki

Historia

   Pierwszą drewnianą strażnicę, chronioną przez jeziora i bagna, zakon krzyżacki wybudował około 1280 roku. Początkowo zamek Mohrungen pełnił funkcję prokuratorii, a potem, od 1331 roku wójtostwa w komturii elbląskiej. Prace nad jego budową zakończono około 1380 roku.
   W czasie wojny polsko – krzyżackiej w 1414 roku zamek zdobyły wojska polskie. Ponownie zamek został zdobyty przez oddziały propolskiego Związku Pruskiego podczas Wojny trzynastoletniej. Pod koniec wojny zamek odbił wielki szpitalnik i komtur elbląski Henryk Reuss von Plauen, jeden z wybitnych wodzów krzyżackich. W wyniku drugiego pokoju toruńskiego z 1466 roku zakon utracił między innymi Elbląg, a za sprawą Plauena nową siedzibę komturstwa umieszczono w Morągu. Przetrwała ona jednak tylko do 1474 roku, potem przywrócono znów prokuratorię.
    Po 1525 roku i sekularyzacji zakonu krzyżackiego budowla stała się rezydencją starostów, którymi przez wiele lat byli przedstawiciele rodziny Dohnów. Po wybudowaniu przez nich w końcu XVI wieku pałacu położonego w zachodnim narożu murów miejskich, rozpoczął się proces degradacji zamku, choć jeszcze w 1584 roku budowniczy Blasius Berwart przeprowadził jego renowację na zlecenie margrabiego Jerzego Fryderyka. W 1616 roku zawaliła się główna wieża zamkowa, a w czasie wojen szwedzkich zabudowania doznały dalszych zniszczeń. W XIX wieku zamek został w większości rozebrany.

Architektura

    Zamek wybudowano na szerokim cyplu wchodzącym w jezioro Morąskie. Od południa i zachodu oblewały go wody jeziora, a od wschodu i północy fosa, zasilana wodami potoku Młyńskiego. Po stronie północno – wschodniej ulokowano miasto, lecz stanowiło ono osobny system obronny, nie związany z zamkiem.
    Warownia była trójskrzydłowym założeniem na planie zbliżonym do trapezu o wymiarach 55×75 metrów. Brama wjazdowa umieszczona była od strony północno – zachodniej. Flankowana była przez wieżę główną na okrągłej podstawie.  Od strony jeziora, w południowo – wschodnim narożu wzniesiono podpiwniczony główny dom zamkowy. W jego reliktach odkryto dwa pomieszczenia przyziemia, które prawdopodobnie zwieńczone były sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Nie są niestety znane dokładne funkcje poszczególnych skrzydeł zamku i rozplanowanie ich pomieszczeń. W sąsiedztwie domu, w narożniku południowym znajdowała się niewielka wieża czworoboczna, a w narożniku wschodnim, dobudowana później, wyższa wieża cylindryczna. Całość obwiedziono drugim obwodem murów, który utworzył obszar międzymurza. To nim, dookoła całego zamku wiódł wjazd na wewnętrzny dziedziniec. Po podniesieniu rangi zamku do wójtostwa, powiększono zamkowy dziedziniec, a do głównego domu dobudowano dwa boczne skrzydła. Jego plan uzyskał wówczas kształt zbliżony do litery “U”. Zapewne od zachodu przylegało do zamku gospodarcze przedzamcze.

Stan obecny

    Do dziś przetrwały dwa mocno przebudowane i obniżone skrzydła zamkowe. Północno – zachodnie z bramą i dużo późniejsze północno – wschodnie oddzielone od miasta fosą. Od 2001 roku obszar zamku należy do prywatnego właściciela, który odgruzował i zabezpieczył część zachowanych murów. W 2002 roku na drewnianych stropach budynku bramnego odkryto renesansowe polichromie o bogatej ornamentyce, z elementami kwiatowymi i ciekawymi wizerunkami męskich i damskich postaci.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.