Mogiła – kościół św Bartłomieja

Historia

   Pierwsza wzmianka o kościele pojawia się w dokumentach w 1329 roku. Zbudowali go cystersi dla miejscowej ludności, nad którą sprawowali opiekę duszpasterską. W 1466 roku kościół, możliwe iż z powodu pożaru, został wzniesiony na nowo. Zbudowany został przez cieślę królewskiego Macieja Mączkę na polecenie opata Piotra Hiszberga z Biecza. Odnowiony został prawdopodobnie w 1587 roku. Około 1740 roku dokonano gruntownej przebudowy i modernizacji kościoła, choć istniejący gotycki układ przestrzenno-konstrukcyjny nie został naruszony.  Bryle kościoła nadano natomiast kształt krzyża łacińskiego, przez dobudowanie kaplic bocznych i piętrowej zakrystii. Usunięto także gont z dolnej części, pokrywając ją deskowaniem. W 1839 roku dobudowano boczny i główny przedsionek. Ostatni gruntowny remont miał miejsce w latach 1993-1994.

Architektura

   Kościół powstał w konstrukcji zrębowej, ze ścianami później oszalowanymi pionowo ustawionymi deskami. Pierwotnie składał się on z czworobocznego korpusu nawowego podzielonego na trzy nawy w układzie halowym oraz węższego prezbiterium zamkniętego na wschodzie trójbocznie. Do jego północnej ściany w późniejszym okresie przystawiona została czworoboczna, piętrowa zakrystia, zaś do korpusu nawowego dwie kaplice. Nawę i prezbiterium przykrył wspólny dach wielospadowy, a cały kościół początkowo pokryty był gontem.
   Wewnatrz korpus na trzy nawy podzieliły gotyckie ostrołukowe i profilowane arkady, wsparte na częściowo profilowanych słupach. Słupy te podtrzymywały także utworzoną w zaskrzynieniowym systemie więźbę dachową. W średniowiecznym kościele rozstaw poszczególnych kozłów krokwiowych dostosowywany był do szerokości prezbiterium, a spodnie belki więzara, (zarazem belki stropowe), wsparte były w prezbiterium na ostatnim wieńcu ścian. W tej sytuacji boczne, szersze części nawy nie dawały oparcia więźbie, przedłużono więc górne partie ścian prezbiterium na nawę, aż do ściany zachodniej kościoła oraz obniżano wysokość bocznych ścian nawy. W ten sposób na przedłużonych na nawę belkach ścian prezbiterium uzyskano oparcie dla więźby nad nawą. W efekcie wewnątrz kościoła boczne, szersze od prezbiterium części nawy robiły wrażenie jakby były przykryte obniżonym stropem (wyglądając jak zawieszona skrzynia).
   Do kościoła pierwotnie prowadził ostrołukowy, gotycki, bogato dekorowany motywami roślinnymi portal po stronie południowej nawy. Drugi portal wejściowy umieszczony był na osi fasady zachodniej. Okna przepruto od południa i zachodu, oraz także wbrew średniowiecznej tradycji budowlanej także od północy, co było oczywiście spowodowane dużą kubaturą budowli i koniecznością doświetlenia aż trzech naw. Pierwotne okna były prostokątne z lekkimi ostrołukami w górnej części.

Stan obecny

   Zachowany do dnia dzisiejszego kościół jest wyjątkowo cennym zabytkiem, gdyż jest to najstarsza drewniana zachowana w Polsce budowla o trzech nawach. Pomimo przekształcenia pierwotnego układu przestrzennego w okresie baroku jego konstrukcja wraz ze zrębem ścian i systemem zaskrzynieniowo – więźbowym nad nawą pozostała nienaruszona. Co więcej w południowej nawie bocznej zachował się ostrołukowy, gotycki portal, bogato dekorowany motywami roślinnymi, z herbem Odrowąż i datą wykonania 1466.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowski R., Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku, Warszawa 1981.
Brykowski R., Kornecki M., Drewniane kościoły w Małopolsce południowej, Wrocław 1984.
Cisowski B., Duda M., Szlak architektury drewnianej. Małopolska, Kraków 2005.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.