Miechów – klasztor bożogrobców

Historia

   Początki kościoła i klasztoru w Miechowie sięgały drugiej połowy XII wieku, kiedy to możnowładca małopolski Jaksa herbu Gryf, wrócił szczęśliwie z pielgrzymki do Ziemi Świętej i postanowił wypełnić śluby oraz zbudować w swej rodzinnej wsi kościół. Sprowadził także z Jerozolimy braci Zakonu Kanoników Stróżów Grobu Bożego, w Polsce zwanych później bożogrobcami lub  miechowitami. Przybyli oni do Małopolski w 1163 roku, fundując małą świątynię i pierwsze zabudowania klasztorne, które w kolejnych latach polscy książęta i rycerstwo hojnie uposażali. W skład konwentu w początkowym okresie wchodzili przeważnie cudzoziemcy, głównie Niemcy i Czesi.
   Pierwszy kościół pw. Grobu Pańskiego był zbyt mały, dlatego po 1233 roku podjęto budowę nowego późnoromańskiego kościoła i wieży, prowadzoną do końca XIII wieku. W następnych latach doznawały one wraz z klasztorem wielu zniszczeń, z powodu popierania przez bożogrobców czeskiej dynastii Przemyślidów w walce o tron Polski. W 1300 roku klasztor został złupiony przez Kumanów i Węgrów, a w 1311 roku Władysław Łokietek wypędził zakonników obsadzając klasztor zbrojną załogą i dodatkowo go fortyfikując. Bożogrobcy powrócili dopiero w 1314 roku po zmianie władz w klasztorze i złagodzeniu stanowiska książęcego.
   W 1344 roku pożar strawił część budynków klasztornych, dwa lata później wojska Jana Ślepego spustoszyły miasto, dwukrotnie w 1347 roku silne wichury zniszczyły Domum Miechoviensem a w 1379 roku pożar objął kościół i zabudowania klasztorne. Nieszczęścia te wymusiły odbudowę i gruntowną gotycką przebudowę, której podjął się w latach 80-tych XIV wieku Stanisław Stojko, za którego otoczono całe założenie murem. Prace kontynuował od 1397 roku Michał z Radomska wznosząc m.in. nowe piwnice, infirmerię i bibliotekę. Z jego inicjatywy wybudowany został w 1401 roku nowy gmach klasztorny (dom generałów zakonu) stanowiący rezydencję prepozytów miechowskich. Następnie w 1434 roku proboszcz Jan przebudował refektarz. W 1506 roku klasztor spłonął w trakcie wielkiego pożaru miasta. Po zgromadzeniu środków od darczyńców, kolejną odbudowę zainicjował Tomasz Bylica z Olkusza, za którego powstała także kaplica Grobu Chrystusa. Remont domu generałów, który również ucierpiał podczas pożaru, przeprowadzono w 1545 roku za Jana ze Lwówka, ówczesnego prepozyta zakonu.
   Nowożytne przekształcenia zaczęto na większą skalę przeprowadzać na początku XVII wieku, kiedy to nadbudowana została dodatkowa kondygnacja nad trzema skrzydłami klasztoru: północnym, wschodnim i zachodnim. W 1618 roku Maciej Łubieński rozpoczął gruntowny remont domu generałów połączony ze wzmocnieniem ścian oraz wybiciem nowych otworów okiennych i drzwiowych. Niestety pożary z lat 1732 i 1745 spowodowały tak duże zniszczenia, że przez pewien czas zakonnicy zmuszeni byli zamieszkać poza klasztorem i sami zaczęli przeprowadzać niezbędne prace budowlane, prowadzone już w stylu barokowym.
   W 1819 roku władze carskie dokonały kasaty zakonu, w którego zabudowania wprowadzono instytucje urzędnicze. Częściowo zasiedlony został główny budynek klasztorny, pełniący odtąd funkcję szkoły, mieszkań lub kancelarii wojsk rosyjskich stacjonujących w Miechowie. W 1844 roku zły stan techniczny zabudowań omal nie doprowadził do rozbiórki wschodniego skrzydła klasztoru, ostatecznie jednak zdecydowano się go wyremontować.

Architektura

   Kościół  z przełomu XIV i XV wieku był trójnawową, trójprzęsłową bazyliką gotycką. Jego długość mierzona w nawie głównej wynosiła około 50 metrów, a szerokość 25 metrów.  Nawa główna zakończona została od zachodu prostą ścianą kamienną, murowaną z ciosów o charakterystycznej romańskiej konstrukcji. Nad niszą, mieszczącą średniowieczny fresk, znalazło się okrągłe romańskie okienko, ściana ta więc najpewniej pochodziła jeszcze z dawnego romańskiego kościoła. Przy południowej ścianie kościoła, w jego zachodnim narożniku, usytuowano czworoboczną w planie, ostatecznie sześciokondygnacyjną wieżę. W dolnej części została ona wymurowana z ciosów kamiennych, w górnej z cegły ze wzorami z zendrówek. Ostatnie piętro domurowano z materiału pochodzącego z kościoła romańskiego. Dawniej wieża pokryta była gotyckim czterospadowym dachem.
   Klasztor  u schyłku średniowiecza stanowił czworobok budynków, pierwotnie o dwóch kondygnacjach wysokości, okalających prostokątny wirydarz. Zabudowania klauzury nietypowo przylegały do zachodniej ściany kościoła i były z nim połączone. Skrzydło południowe w średniowieczu było podpiwniczone, z dwoma prostokątnymi w planie pomieszczeniami, skomunikowanymi ze sobą portalem i przykrytymi sklepieniami kolebkowymi. W jednym z nich znajdował się piec, przeznaczony prawdopodobnie do wypieku chleba. Mogłyby to być więc pomieszczenia gospodarcze, co potwierdzałby ich piwniczny charakter oraz prostota wykonania. W XV wieku powstały także piwnice pod skrzydłem północnym, pierwotnie przykryte sklepieniem. Układ wyższych kondygnacji skrzydeł klasztoru nie jest znany, być może zabudowania miały wówczas jeszcze charakter luźnej zabudowy, nawet częściowo drewnianej. Mieścić się w nich musiały wszystkie znane ze źródeł pomieszczenia: refektarz, dormitorium, biblioteka czy infirmeria. Wszystkie skrzydła na początku XVI wieku połączono krużgankami, dostawionymi do już istniejących zabudowań. Nakryte one zostały sklepieniami krzyżowo-żebrowymi ze zwornikami w kształcie tarcz herbowych.
   Na południe od konwentu zbudowano na planie prostokąta, z ciosów piaskowca i cegły, tzw. dom generałów zakonu. Obok niego znajdowała się wieloboczna baszta, o wyraźnie zaznaczonych gzymsem dwóch piętrach, przykryta dachem namiotowym. Całe założenie klasztorne od końca XIV wieku otoczone miało być kamiennym murem.

Stan obecny

   Dzisiejszy wygląd kościoła i klasztoru to w dużym stopniu efekt XVIII-wiecznej przebudowy w stylu późnobarokowym. Zabudowania klauzury podwyższone zostały o jedną kondygnację, a ich elewacje zewnętrzne ujednolicone. Z pierwotnej budowli wyróżnia się mała baszta przy siedzibie generałów zakonu, przetrwały także gotycko-renesansowe krużganki nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi oraz odkrywane obecnie w trakcie prac archeologicznych pomieszczenia piwniczne klasztoru. Gruntownie przebudowany został kościół klasztorny, z nowożytnej bryły którego wyróżnia się romańsko – gotycka wieża. Obecnie w zabudowaniach klasztornych mieszczą się urzędy wymiaru sprawiedliwości oraz Muzeum Ziemi Miechowskiej. Kościół pełni funkcje sakralne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kamińska M., Niewalda W., Kościół i klasztor bożogrobców w Miechowie – wstępne wyniki badań architektonicznych [w:] Fundamenty średniowiecznej Europy, red. R.Biskup, A.Radzimiński, Ż.Sztylc, D.Zagórski, Pelplin 2013.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Strona internetowa polskiemuzy.pl, Kolegiata Grobu Bożego w Miechowie.