Lidzbark Warmiński – zamek biskupów warmińskich

Historia

    W okresie przedkrzyżackim na terenie Lidzbarka istniał gród pogańskich Prusów. Krzyżacy zdobyli go około 1241 roku i wznieśli swoją własną, drewnianą strażnicę, którą nazwali Heilsberg. Po podziale ziem pruskich na diecezje i wyodrębnieniu biskupstwa warmińskiego, w 1251 roku Krzyżacy przekazali Lidzbark biskupom. Anzelm, pierwszy warmiński biskup, nakazał odbudowę drewnianego grodu, zniszczonego parę lat wcześniej w czasie buntu Prusów, choć nie zdołał się on obronić także w trakcie kolejnego powstania z lat 1261-1273.
    Budowę murowanego zamku w Lidzbarku podjęto w 1350 roku w okresie panowania biskupa Jana I z Miśni. Zamek biskupi w Braniewie okazał się wówczas za mały i zbyt skromny, dlatego postanowiono wznieść nową warownię w centrum kościelnego dominium. Prace kontynuowano za panowania Jana II Stryprocka w latach 1355 – 1373. Był to pierwszy biskup warmiński, który uzyskał od cesarza Karola IV prawo tytułowania się księciem, uniezależnił także Warmię od biskupstwa w Rydze. Z powodu swej nieustępliwości wobec krzyżaków, podobno został przez nich otruty i zmarł w Awinionie w 1273 roku. Prace nad zamkiem lidzbarskim ukończył biskup Henryk III Sorbom około 1401 roku. Warownia zawdzięcza mu urządzenie wnętrz reprezentacyjnych, budowę krużganków i częściowo przedzamcza. Po pożarze w 1442 roku zamek pokryto nowymi dachami wzbogaconymi o narożne wieżyczki. W XV i XVI wieku część pomieszczeń uzyskała nowe sklepienia.

    Kolejni biskupi, którzy w sumie rezydowali na zamku prawie 450 lat, dostosowywali budowlę do swoich potrzeb i gustów. Był on ich główną siedzibą i ośrodkiem władzy z którego sprawowano  jurysdykcję kościelną i zarządzano dominium. W latach 1589-1599 za biskupa Andrzeja Batorego powstały od północy nowe zabudowania, które rozebrano w XVIII stuleciu. W latach 1666-1673 Jan Wydżga dostawił do południowej elewacji zamku barokowy pałac. W XVIII wieku kaplica zamkowa otrzymała rokokowy wystrój, a biskup Ignacy Krasicki zlecił wykonanie nowych malowideł w refektarzu i prywatnej jadalni. W czasach pruskich rezydencja wykorzystywana była na koszary, lazaret i magazyn. Rozebrano także w XIX wieku pałac biskupa Wydżgi. Pierwsze prace restauratorskie podjęto w okresie międzywojnia.

Architektura

   Zasadniczą bryłą warowni jest zamek górny wzniesiony na planie kwadratu o boku 48,5 metra. Uzupełniany był przez dwa przedzamcza: północne i południowe. Do połowy XV wieku zamek górny zaopatrzony był w gotyckie szczyty, zastąpione następnie po pożarze przez narożne wieżyczki. Wjazd znajdował się od północy i prowadził przez kolejne bramy, wzdłuż zachodniego międzymurza na przedzamcze południowe. Stamtąd przez most i bramę na międzymurze oraz poprzez skrzydło południowe na dziedziniec wewnętrzny.
   Głównym elementem zamku górnego była wieża w północno – wschodnim narożu. Posiada ona czternaście kondygnacji, na dole jest czworokątna, wyżej ośmioboczna. Wszystkie pomieszczenia piwnic, przyziemia i pierwszego piętra przykryto gotyckimi sklepieniami krzyżowymi i krzyżowo – żebrowymi oraz gwiaździstymi w kilku komnatach reprezentacyjnych. Przyziemie pełniło funkcje gospodarcze, mieściło kuchnię, piekarnię, browar, zbrojownie, karcer i izbę wartownika. Niżej znajdowały się piwnice, częściowo dwukondygnacyjne. Składowano w nich żywność, wina i piwo. Reprezentacyjne pomieszczenia ulokowano na piętrze. W skrzydle południowym, nad bramą położony był kapitularz i kaplica, oba ze sklepieniami gwiaździstymi i bogatą dekoracją malarską. W skrzydle zachodnim znajdował się Mały Refektarz, pełniący być może rolę także kancelarii. Od zachodu usytuowano przejście na dansker wysunięty w stronę rzeki. Na północy leżały prywatne apartamenty biskupie z salą audiencyjną i izbami mieszkalnymi komornika i kanclerza. W skrzydle wschodnim znajdował się Wielki Refektarz, największa sklepiona sala zamkowa o wymiarach 9×31 metrów. Jego ściany pokryto dekoracją malarską o tematyce biblijnej i fryzem heraldycznym upamiętniającym kolejnych biskupów. Już pod koniec XIV wieku został on podzielony na trzy mniejsze pomieszczenia, które połączono ponownie po pracach renowacyjnych. W jego północnej części, tuż przy wieży umieszczono tzw. Izbę Sybilli. Z refektarza prowadzi przejście do niewielkiej izby w wieży, tzw. oratorium, które podobno było miejscem tajnych rozmów. Trzecią, najwyższą kondygnację skrzydła północnego i zachodniego przykryły drewniane stropy. Pełniła ona głównie funkcje magazynowe, choć później znalazły się tu także pokoje służby. Piętro to obwiedzione było gankami obronnymi, w jej obrębie znajdowało się też wejście do skarbca w wieży narożnej.
   Wewnętrzny podwórzec otaczają krużganki, dwukondygnacyjnym  ciągiem ostrołukowych, wysmukłych arkad na kamiennych, granitowych filarach. Na górze opierają się na smukłych kolumienkach z wapienia. W przyziemiu posiadają sklepienia krzyżowo – żebrowe, na piętrze trójpodporowe. Pierwotnie pokryte były bogatymi polichromiami.
   Przedzamcze północne miało charakter gospodarczy, wzniesiono tam zamkowy młyn i warsztaty rzemieślnicze. Południowe zajmowały dwa długie skrzydła budynków z XV wieku, oraz narożne baszty, przystosowane na początku XVI wieku do obrony ogniowej.

Stan obecny

  Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku zalicza się do najcenniejszych i najlepiej zachowanych zabytków gotyckich w Polsce. Zamek górny cechuje wysoki poziom autentyczności z powodu braku większych przebudów i szczęśliwemu unikaniu katastrof na przestrzeni dziejów. Na zamku działa oddział Muzeum Warmińskiego. Prezentowane są tu zbiory sztuki gotyckiej, portrety, dokumenty związane ze słynnymi mieszkańcami zamku oraz elementy dawnego wyposażenia sal zamkowych. Godziny i terminy otwarcia znaleźć można na oficjalnej stronie muzeum tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.