Historia
Lelów po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych w 1193 roku, kiedy to w bulli papieskiej Celestyna III wspomniano o tamtejszym targu i karczmie należącej do zakonu kanoników regularnych z Wrocławia. Nazwy okolicznych osad służebnych (Sokolniki, Woźniki, Szczytniki) wskazywałyby, że już wcześniej w Lelowie lub w jego pobliżu znajdować się mógł gród. W XIII wieku Lelów należał do kasztelani krakowskiej, w ramach której rozwijał się wykorzystując usytuowanie na szlaku z Krakowa do Wielkopolski, w miejscu rozgałęzienia z drogą na Śląsk. Wagę strategiczną tego miejsca dostrzegł w toku wojny o krakowski tron książę Konrad Mazowiecki, który w 1246 roku miał w Lelowie zbudować drewniany zamek lub umocnioną strażnicę. Niedługo po jej ukończeniu została ona zniszczona przez Bolesława Wstydliwego. Następnie odbudowana przez Kazimierza Konradowica, raz jeszcze została zniszczona przez Bolesława Wstydliwego w 1260 roku. Bolesław doprowadził także do lokowania Lelowa (Staromieścia) na prawie miejskim.
Na początku XIV wieku Lelów stał się ośrodkiem kasztelani. Kasztelan o prerogatywach późniejszego burgrabiego powołany został przez Władysława Łokietka w latach 1304-1306, po zajęciu Lelowa w czasie walk o Kraków z biskupem Janem Muskatą i innymi zwolennikami czeskiego króla. Następnie syn Łokietka, Kazimierz Wielki, przeprowadził translokację ośrodka miejskiego na nowe, bardziej obronne miejsce w zakolu rzeki Białki. W tym celu w 1341 roku król przejął część wójtostwa lelowskiego od Więcka, mieszczanina lelowskiego, a następnie przekazał swemu zaufanemu słudze Wisławowi, powierzając mu zorganizowanie, a więc wymierzenie i wybudowanie nowego miasta na terenie przypuszczalnego dawnego podgrodzia. Nowy ośrodek początkowo chronić musiały obwarowania drewniano – ziemne, zastąpione kamiennym murem obronnym w czasach panowania Kazimierza Wielkiego, który między 1341 a 1366 rokiem odwiedził Lelów co najmniej sześciokrotnie. Pozwolenie na budowę murów miejskich, według kronikarza Janka z Czarnkowa, król wydać miał w 1354 roku. Z inicjatywy tego władcy przeprowadzono też budowę, czy też rozbudowę zamku lelowskiego.
W obliczu wojny z zakonem krzyżackim, w 1410 roku król Władysław Jagiełło zlecił przeprowadzenie napraw zamku i miejskich murów obronnych. Zadanie to monarcha nakazał wykonać poddanym ze wsi cysterskiego klasztoru w Jędrzejowie. Opat jędrzejowski nie wysłał jednak poddanych, gdyż mnich zarządzający wskazanymi osadami wykupił ich robociznę, co potwierdził burgrabia zamku lelowskiego, rycerz Mitruna z Chorzepina i Posiłowa, powołany na urząd w 1408 roku przez Zbigniewa z Brzezia, marszałka koronnego i starostę niegrodowego lelowskiego. Tenże Zbigniew wraz z Władysławem Jagiełłą i małopolskimi możnowładcami brał udział w 1418 roku na zamku w Lelowie w sądzie nadwornym. Po jego śmierci w dożywocie miasto i zamek dostał od króla Jagiełły Jakub herbu Pobóg, wojewoda sieradzki. Ponieważ ani Jagiełło, ani jego następcy nie byli w stanie wykupić zastawu ze względu na ustawiczne kłopoty finansowe, dobra lelowskie pozostawały przez długie lata w rękach prywatnych rodów możnowładczych.
Na co dzień na zamku lelowskim rezydował burgrabia, który miał do pomocy czeladź zamkową, w tym między innymi pisarza, odźwiernego, kucharza, piwowara, woźnicę, czy kowala. Na wypadek wojny załogę zamkową uzupełniali sołtysi ze wsi należących do starostwa lelowskiego, a więc z Bliżyc, Dzibic, Sokolnik. W 1397 roku burgrabią był niejaki Pakosza. Po wspomnianym Mitrunie, urząd burgrabiego pełnił w 1412 roku Dziersław, w 1423 roku Piotr, następnie w 1442 roku Mikołaj Pruski oraz w 1447 roku Więcesław. Dwaj ostatni powołani zostali przez kasztelana sandomierskiego Przedbora Koniecpolskiego, dzierżącego wówczas zastaw Lelowa. Następnie przekazy pisemne do początku XVI wieku odnotowały jeszcze siedmiu burgrabiów. Do ich obowiązków należało utrzymanie w należytym stanie pomieszczeń zamkowych, zapewnienie bezpieczeństwa i zabezpieczenie mienia monarszego. Koszty utrzymania zamku i załogi opłacane były z czynszów i podatków miejskich, dochodów z młynów, folwarków, ziem i wsi miejskich, czyli Staromieścia, Ślęzan i Zbyczyc, a także ze wsi należących do starostwa lelowskiego.
W okresie późnego średniowiecza miejskie obwarowania utrzymywane były w dobrym stanie, choć ich drewniane elementy mogły ulec zniszczeniu w trakcie pożaru Lelowa z 1455 roku. W 1485 roku rada miejska przekazała zapłatę cieśli Marcinowi za prace przy bramie („circa portam alias broni”). W 1491 roku natomiast wypłaciła murarzowi 5 groszy na remont baszty zwanej Knapską, nad którą pieczę mieli knapowie, czyli sukiennicy, zobowiązani do jej utrzymywania i obrony na wypadek oblężenia miasta. Ponadto rada zapłaciła 2 grzywny kopaczom Wawrzyńcowi, Janowi i Girzykowi za wypełnienie wodą fosy, w 1493 roku dała 4 grosze Maciejowi Konopce na wybudowanie schodów na mury przy bramie miejskiej, w 1494 roku wypłaciła 6 groszy cieśli Kmicie za prace przy bramie Grodzkiej, a cieślom Piotrowi i Bartłomiejowi 10 groszy za wybudowanie schodów przy murach. Kolejne wydatki na obwarowania odnotowano w 1497, 1506, 1511 i 1515 roku. W latach 1515-1516 przeprowadzony miał zostać gruntowny remont bramy Krakowskiej, na co zakupiono belki i deski oraz wypłacono wynagrodzenie cieślom, kowalom i murarzowi. W 1519 roku rada wynajęła murarza Wojciecha do odnowienia i przebudowy jednej z baszt, natomiast w latach 20-tych XVI wieku Marcin Borucha odnowił dwie bramy miejskie. Choć rada miejska Lelowa corocznie przeznaczała część dochodów na naprawy obwarowań, to niejednokrotnie środki te nie wystarczały. Z tego powodu monarchowie wspomagali mieszczan, tak jak król Zygmunt I, który w 1534 roku wydzielił 4 floreny z wynoszącego 12 florenów podatku czopowego, celem przeznaczenia na reperacje.
W 1546 roku Lelów spustoszył najmocniejszy ze wszystkich dotychczasowych pożarów. Pociągnął on za sobą zniszczenie całego miasta i zapoczątkował długotrwały proces nieodwracalnych, niekorzystnych zmian w gospodarce i demografii Lelowa, prowadzących stopniowo do utraty dotychczasowego znaczenia, zubożenia mieszkańców i w rezultacie upadku miasta. Kolejnym ciosem był najazd szwedzki z 1655 roku, po którym zrujnowany zamek musiał odbudowywać starosta Krzysztof Rupniewski. W XVIII wieku miasto i zamek weszły w okres stopniowego upadku, spowodowanego zmianą głównych traktów, a w konsekwencji zanikiem rzemiosła i handlu. Podupadły zamek lelowski istniał jeszcze w 1792 roku, ale w latach 1804-1805 decyzją władz pruskich został rozebrany, a materiał budowlany pozyskany z rozbiórki wykorzystany do budowy domów mieszkalnych w Ślęzanach i Sokolnikach. Pierwsze rozbiórki obwarowań miejskich rozpoczęto w 1789 roku, choć zapewne już wcześniej były one w złym stanie i na wielu odcinkach zrujnowane. We wspomnianym roku usunięta została brama Krakowska (Nakielska), rzekomo grożąca zawaleniem. W 1848 roku przystąpiono do planowej rozbiórki murów miejskich, celem pozyskania kamienia do brukowania ulic, przez co do 1870 roku praktycznie rozebrano cały obwód obwarowań. W latach 30-tych XIX wieku na wzgórzu zamkowym założono cmentarz, ostatecznie doprowadzając do zaniku ostatnich pozostałości zamku.
Architektura
Lelów założony został w zakolu rzeki Białki i wpadającej do niej mniejszej rzeki Wąwoźnej, na niewielkim wyniesieniu terenu ponad rozlewiskami oraz bagnami na zachodzie, północy i częściowo południu. Większą część spłaszczonej kulminacji wzniesienia zajęło miasto, natomiast wysunięty ku północnemu – zachodowi cypel lub osobne wzgórze zajmowany był przez zamek. Średniowieczne, ujęte obwarowaniami miasto lokacyjne miało w planie kształt zbliżony do niesymetrycznego owalu zajmującego obszar około 7,5 ha (290 x 300 metrów). Jego mniej więcej środkową część zajął plac rynkowy, z którego narożników wyprowadzono ulice wiodące do głównych bram miejskich. Miejsca tuż przy murach obronnych zajęły główne murowane budowle miejskie, mianowicie kościół parafialny św. Marcina i klasztor franciszkański, oba usytuowano w północnej części Lelowa, dość nietypowo obok siebie, a nie naprzeciwlegle. Obwarowania zamku nie były powiązane z miastem, które miało własny zamknięty obwód obronny.
Długość miejskiego muru obronnego wynosiła około 1000 metrów. Opinał on miasto pojedynczym, wzniesionym z łamanego piaskowca pierścieniem, przed którym od północy, wschodu i południa utworzona była nawodniona fosa, zbędna ze względu na rzekę od zachodu. Od strony wewnętrznej prawdopodobnie nie przebiegała uliczka podmurna, ale teren był wolny od zabudowy. W linii muru lelowskiego znajdowały się baszty, choć zapewne nie były one rozmieszczone równomiernie na całym obwodzie. Najgęściej, a być może nawet wyłącznie rozmieszczono je od strony wschodniej i południowo – wschodniej, najbardziej zagrożonej, ze względu na brak naturalnych przeszkód terenowych, takich jak koryto rzeki Białki, mokradła, i ciąg trudnych do sforsowania zarośli. Baszty przypuszczalnie pierwotnie miały formę otwartych od strony miasta wykuszy, wysuniętych przed sąsiednie kurtyny i zbliżonych do nich wysokością.
Do Lelowa wiodły dwie dwie główne bramy miejskie: Krakowska od wschodu (łac. Porta Cracoviensis) i Grodzka (łac. Porta Castrensis) w narożniku północno – zachodnim, ta druga skierowana na zamek i na mostową przeprawę przez rzekę Białkę oraz na ważny szlak biegnący w stronę Wielkopolski i Śląska. Komunikację z brzegiem rzeki ułatwiała też mniejsza furta Kacza w zachodnim fragmencie obwarowań. Na południe skierowana była brama lub furta Sukiennicza (łac. Portula Pannificum), zapewne o mniejszym znaczeniu od bramy Krakowskiej i Grodzkiej. Główne bramy prawdopodobnie miały formę czworobocznych wież z przejazdami w przyziemiu. Mogły być zamykane zwodzonymi mostami przerzucanymi nad fosą. Z pewnością do bramy Grodzkiej prowadził drewniany most, usytuowany ponad bagnami rzeki Białki.
Zamek znajdował się w odległości około 40-60 metrów od północno – zachodniego narożnika miasta. Usytuowany był na cyplowato wysuniętym wzgórzu, z trzech stron ograniczonym stromymi stokami, a dodatkowo od zachodu i północy chronionym rozlewiskami rzeki Białki. Wzgórze mogło być sztucznego pochodzenia, albo, co bardziej prawdopodobne, powstało poprzez oddzielenie przekopem naturalnego cypla. Założenie zamkowe miało kształt zbliżony do prostokąta o wymiarach około 70 x 30 metrów. Grubość muru obwodowego zamku nie mogła być mniejsza niż muru miejskiego, dlatego zapewne w przyziemiu wynosiła około 2 metrów. W koronie mur zwieńczony był chodnikiem straży, chronionym przez najpewniej niezadaszony krenelaż. W miejscach najbardziej stromych stoków, zamkowy mur podpierać mogły przypory, być może dostawiane wtórnie. Wjazd odbywał się od strony miasta, a więc od południa, poprzez most podparty trzema filarami i budynek bramny o wieżowym charakterze, mieszczący przynajmniej dwa piętra nad przejazdem, wzmocniony dwoma ukośnie ustawionymi przyporami i częściowo wysunięty przed obwód muru obronnego. Być może, wzorem innych zamków kazimierzowskich, bramę flankowała czworoboczna lub ośmioboczne wieża narożna (w nowożytnych przekazach wspominano wieżę zwaną Męczarnią).
Główne zamkowe budynki mieszkalne zwyczajowo sytuowano w najbezpieczniejszych miejscach dziedzińca, po przeciwnych stronach bram. W Lelowie główny dom znajdować się mógł w narożniku północno – wschodnim. Być może miał formę wieżową, a przynajmniej łączył się z chodnikiem straży w koronie muru obwodowego. Układ wnętrza prawdopodobnie powielał stosowany w średniowieczu schemat, wedle którego przyziemie przeznaczone było na pomieszczenia gospodarcze, a piętro mieszkalno – reprezentacyjne. Jeśli budynek mieścił piętro drugie, to znajdować się na nim mogły bardziej prywatne komnaty mieszkalne. Teren dziedzińca w średniowieczu zajmowany mógł być przez zabudowę o lżejszej, drewnianej lub szachulcowej konstrukcji. Według XVI-wiecznej lustracji w sąsiedztwie murowanego domu mieszkalnego znajdowały się stajnie. Ponadto na dziedzińcu znajdowała się studnia, konieczna dla codziennego funkcjonowania mieszkańców.
Stan obecny
Miejskie mury obronne Lelowa w zasadzie nie zachowały się. Jedyny fragment na powierzchni ziemi ma się znajdować po zachodniej stronie kościoła parafialnego. Po zamku lelowskim nie pozostały do dnia dzisiejszego żadne widoczne gołym okiem pozostałości. Wzgórze na którym się mieścił zajmowane jest prawie w całości przez cmentarz, co niestety utrudnia prowadzenia prac archeologicznych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Karolczyk B., Zamek w Lelowie w świetle badań archeologicznych [w:] Rzeczy, obrazy, dokumenty. Materialni świadkowie historii ziemi lelowskiej, Łódź 2022.
Laberschek J., Dzieje średniowiecznego Lelowa, Lelów 2018.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Uruszczak M., Zamki w Lelowie i Żarnowcu – świadkowie rozkwitu i recesji dwóch miast na prawie magdeburskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, tom 61, 1/2009.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.