Legnica – zamek piastowski

Historia

  Gród legnicki był jednym z najstarszych i najważniejszych ośrodków osadniczych wczesnośredniowiecznego Śląska. Pierwsze drewniano – ziemne umocnienia wznieśli około VIII wieku słowiańscy Trzebowianie. Następnie około 985 roku w czasach panowania Mieszka I wybudowano nowy gród, w celu zabezpieczenia Śląska, po jego przyłączeniu do monarchii Piastów. Na jego miejscu w końcu XII lub na początku XIII wieku wzniesiono zamek, który był jedną z pierwszych murowanych warowni na ziemiach polskich. Był on główną rezydencją księcia Bolesława I Wysokiego i jego syna Henryka Brodatego. O jego sile świadczy fakt, iż  skutecznie obronił się przed oblegającymi go Mongołami w 1241 roku.
   W XV wieku przebudowę zamku zainicjował książę Ludwik II, a następnie kontynuował ją Fryderyk II na początku XVI stulecia. Fortyfikacje uzyskały formę obwałowań i czterech narożnych bastej otoczonych fosą. W tamtym okresie zamek gościł wielu władców, organizowano liczne przyjęcia i uczty. Wśród nich wesele księcia Henryka IX z Zofią, córką Jerzego Hohenzollerna w roku 1560, czy trwająca aż pięć dni uczta z okazji wizyty cesarza Maksymiliana, w której uczestniczyło dwa tysiące gości.
  W XVII wieku książę Jerzy Rudolf przebudował skrzydło wschodnie i południowe oraz wzniósł wieżę zegarową. Około 1660 roku zbudowano nową Bramę Lubińską, wzmacniając ją przedbramiem. W 1675 roku wymarła linia piastów legnicko – brzeskich, a zamek przeszedł pod władanie namiestników habsburskich. W 1711 roku rezydencje zniszczył pożar. Późniejsza odbudowa nadała jej charakter barokowego pałacu. Kolejne pożary dotykały zamek w latach 1835, 1840 i po raz ostatni w 1945 roku. Odbudowany został w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Architektura

  Zamek wzniesiony przez Bolesława Wysokiego lub jego syna na miejscu wcześniejszego grodu, składał się z wielkiego, ceglanego pałacu o wymiarach 16×61 metrów. Była to budowla trójkondygnacyjna o wysokości około 12 metrów. Ponad gospodarczym przyziemiem znajdowało się pierwsze piętro, wysokie na 2,5 metra. Od strony dziedzińca miało ono rząd rozmieszczonych na przemian wejść o półkolistych portalach i małych, silnie rozglifionych okienek. Pozwala to przypuszczać, iż pierwsze piętro podzielone było pierwotnie przepierzeniami na sześć izb. Zarówno parter jak i piętro przykryte były drewnianymi stropami płaskimi. Drugie piętro sądząc po 6 metrowej wysokości zajmowane było przez reprezentacyjną salę i izby książęce. W części wschodniej leżała wielka aula oświetlana przez sześć, umieszczonych na przeciwko siebie okazałych okien, prawdopodobnie biforiów. Otwory te były zamykane od wewnątrz drewnianymi okiennicami, zachowały się bowiem kanały po zasuwach. Jej maksymalne wymiary mogły wynosić 32 x 13,5 metra, a wnętrze prawdopodobnie było podzielone kolumnami na dwie nawy i nakryte stropem belkowym. Wejście do auli znajdowało się centralnie w północnej ścianie i prowadziło bezpośrednio z dziedzińca. Komunikację między piętrami zapewniały zapewne zewnętrzne schody od strony dziedzińca. W grubości murów znajdował się także sklepiony korytarzyk zaopatrzony w mały otwór szczelinowy i piscinę. Prowadził on zapewne do wykusza latrynowego. Trzy komnaty książęce znajdowały się po stronie zachodniej, odkryto tam otwory w formie okulusów, narożny kominek i kolejny korytarz w grubości muru. Było to albo sekretne połączenie, albo przejście do latryny.

   Przy południowej elewacji pałacu znajdowała się wspaniała kaplica datowana na lata 1220-1230. Była to wolno stojąca, dwukondygnacyjna budowla na planie regularnego wieloboku z wydzielonym prezbiterium zakończonym apsydą. Wewnątrz znajdowało się sklepienie krzyżowo – żebrowe. Górna kondygnacja, mieszcząca zapewne prywatną kaplicę książęcą, połączona była gankiem z palatium.
   Ponadto w okresie tym powstały jeszcze monumentalne, murowane z cegły wieże obronne. Wzmocniły one starszy, drewniano – ziemny wał otaczający zamek. Wschodnia wieża św. Piotra była na planie koła o średnicy około 10 metrów. W jej podziemiu znajdował się loch więzienny. Druga, zwana wieżą św. Jadwigi, leży w południowo – zachodnim narożu zamku. Obecną formę w postaci ośmiobocznej nadbudowy zawdzięcza pracom z początku XV wieku. W XIII wieku miała około 13 metrów wysokości. W podziemiach mieściła więzienie, a górne części pełniły funkcje mieszkalne. Trzecia wieża, tzw. Lubińska, stała przy północnym odcinku obwodu obronnego. Zbudowana była na planie kwadratu o boku długości około 4,6 metra. W jej sąsiedztwie usytuowana była brama prowadząca na podgrodzie.
     W drugiej połowie XV wieku książę brzeski Fryderyk I dokonał przebudowy palatium. Uzyskało ono symetryczny plan z wielkimi salami pośrodku i apartamentami złożonymi z sieni i dwóch pomieszczeń po bokach. Dolne pomieszczenia i aula były sklepione, górną aulę nakrywał strop drewniany.  Otwierała się ona na dziedziniec oknami w dużych, ostrołukowych wnękach z siedziskami. Mniejsze wnętrza oświetlone były oknami w kotarowych oprawach, niektóre z nich przekształcano na wykusze osadzone na kamiennych wspornikach. O ich reprezentacyjnym przeznaczeniu świadczą pozostałości malowideł na tynku. W jednej z sieni znajdowała się klatka schodowa prowadząca do piwnicy, a w oby dwu zewnętrzne wejścia prowadzące z pewnością do krużganków.

Stan obecny

   Zamek legnicki pod względem programu ideowego, artystycznego i architektonicznego nie miał sobie równych na terenie ówczesnej Polski. Jego fundator, książę Henryk Brodaty nawiązywał do budownictwa dworskiego pierwszych piastów, ale i do palatiów cesarskich dynastii Staufów. Z założenia tego do naszych czasów przetrwały jedynie wieże św Piotra i św Jadwigi, dość czytelna pozostaje także bryła pałacu (dawnego palatium). Ocalały także relikty romańskiej kaplicy odsłonięte w trakcie prac konserwatorskich. Zamek legnicki przeszedł w ostatnim czasie rewitalizację. Dostępny jest dla turystów, lecz zwiedza się go tylko w ograniczonym zakresie z powodu instytucji oświatowych mieszczących się w zabytkowych budynkach.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.