Lębork – kościół św Jakuba

Historia

  Fundatorem kościoła był wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Dietrich von Altenburg. Dokładnej daty rozpoczęcia budowy kościoła nie można ustalić, wiadomo jedynie, iż w momencie lokacji miasta w 1341 roku wyznaczony był proboszcz oraz określone zostały jego dochody. Przypuszczalnie w tym też roku rozpoczęto budowę.
   Po klęsce Zakonu Krzyżackiego pod Grunwaldem w 1410 roku wojska polskie zdobyły także Lębork. Być może uszkodzeniu uległ wówczas niedawno ukończony kościół św. Jakuba. Na mocy układu pokojowego zawartego w Toruniu w 1411 roku całe Pomorze Gdańskie wraz z Lęborkiem znalazło się ponownie w posiadaniu Zakonu, a Krzyżacy z obawy przed księciem słupskim szybko odbudowali i umocnili Lębork. Odbudowany został także w formie obronnej kościół św Jakuba.
   W XVI wieku po wprowadzeniu reformacji na Pomorzu, kościół zaczął funkcjonować jako świątynia protestancka. Po śmierci w 1637 roku Bogusława XIV, ostatniego przedstawiciela dynastii Gryfitów i powrocie ziemi lęborskiej do królestwa polskiego, biskup kujawski przywrócił liturgię katolicką.
  W 1658 roku miasto zostało podpalone przez Szwedów, w wyniku czego kościół utracił dach i sklepienia korpusu nawowego oraz prezbiterium. Odbudowa znacznie się przeciągała. W 1682 roku wciąż gromadzono budulec, a do 1702 roku wyremontowano dopiero prezbiterium, przykryte tymczasowym stropem i ścianą wschodnią by można było odprawiać msze. Renowację korpusu nawowego przeprowadzono dopiero w połowie XVIII wieku. Obniżono wówczas wieżę o 1-2 metry, założono drewniane stropy, a dach pokryto dachówką. Kolejne remonty przeprowadzać musiano w XIX wieku, z powodu zniszczeń spowodowanych przez kilkudniowy huragan z 1818 roku. Gruntowna renowacja została przeprowadzona w latach 1907 – 1910. Zbudowano wtedy nowe sklepienia, przekształcono filary międzynawowe, przeprowadzono rekonstrukcje podziałów okiennych, dostawiono kruchtę południową i aneks po stronie północno – zachodniej oraz niepotrzebnie zastąpiono czterospadowy dach wieży dachem siodłowym z bocznymi neogotyckimi szczytami.

Architektura

   Kościół św Jakuba zbudowany został z cegły układanej w wątku gotyckim, jako budowla orientowana względem stron świata, halowa, trójnawowa, czteroprzęsłowa. Korpus nawowy wzniesiono na rzucie prostokąta, od wschodu dostawiając do niego niższe, trójprzęsłowe prezbiterium o szerokości nawy głównej, zamknięte prostą ścianą. Po przeciwnej stronie, pośrodku fasady kościoła usytuowano czworoboczną wieżę, a na styku nawy północnej i prezbiterium zakrystię.
   Elewacje zewnętrzne kościoła opięto przyporami wyznaczającymi podział budowli na przęsła. Otrzymały one formy uskokowe, sięgające wysokości tynkowanego fryzu, w narożach ustawione pod skosem. Pomiędzy przyporami umieszczono ostrołukowe okna o profilowanych ościeżach z uskokami i półwałkami. Na wysokości szczytów okien (po stronie południowej korpusu nawowego) usytuowano rząd niewielkich nisz o tynkowanych tłach, powyżej wspomniany już fryz, a pomiędzy fryzem a okapem dachu galerię z gęsto rozmieszczonych ostro i okrągłołucznych tynkowanych wnęk z półwałkiem w profilu. W każdej przebito niewielki otwór, prawdopodobnie o funkcji obronnej. Szczyt ściany wschodniej korpusu ożywiono długimi, ostrołukowymi blendami, natomiast podział elewacji prezbiterium otrzymał podobną formę jak korpusu nawowego, jedynie bez galerii wnęk z racji mniejszej wysokości chóru. Bardzo dekoracyjny kształt nadano szczytowi wschodniemu prezbiterium – trójschodkowemu, podzielonemu horyzontalnie pasami tynku, a pionowo ostrołukowymi niszami i płaskimi lizenami zwieńczonymi sterczynami.
   Do kościoła prowadziło kilka wejść z czego główne z obszernym przedsionkiem pod wieżą umieszczono po stronie zachodniej. Wewnątrz oryginalnie sześciokątne filary podzieliły przestrzeń korpusu na trzy nawy. Ich rolą było podtrzymywanie ostrołukowych, profilowanych arkad oraz sklepień, zrekonstruowanych w formie gwiaździstej. Sklepienia pierwotnie otrzymały także trzy prostokątne, wąskie przęsła prezbiterium oraz zakrystia, gdzie w dwóch przęsłach założono sklepienie kryształowe.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kal E., Lębork, Warszawa 1993.
Strona internetowa lebork.franciszkanie.pl, Pismo przedstawiające historię kościoła p.w. Św. Jakuba Apostoła w Lęborku.