Historia
Budowa kościoła Wszystkich Świętych w Łaziskach Rybnickich przeprowadzona została przy wykorzystaniu drzew ściętych w 1466 roku. Prace budowlane nad nawą i prezbiterium przeprowadzono zapewne w 1467 roku, natomiast wieżę dobudowano w 1507 roku z drzew ściętych rok wcześniej. W 1560 roku wnętrze kościoła ozdobiono renesansową polichromią, powstałą najprawdopodobniej z fundacji ówczesnych właścicieli ziemskich z rodu Planknar, a być może w 1579 roku miał miejsce bliżej nieznany pierwszy remont budynku.
Gruntowna renowacja kościoła przeprowadzona została w 1679 roku na koszt wiernych oraz właścicieli dóbr wodzisławskich, patronów świątyni. W 1748 roku przebudowano górną część wieży, którą następnie zwieńczono barokowym hełmem. Następnie w 1870 lub 1876 roku drewnianą zakrystię wymieniono na murowaną. Ponadto w drugiej połowie XIX wieku założono szalunki i pułapy oraz z powodu zwiększenia liczby wiernych we wsi powiększono nawę o przyziemie wieży. W 1905 roku wykonana została nowa wieżyczka na sygnaturkę.
W 1945 roku kościół został uszkodzony pociskiem artyleryjskim, który po przebiciu kilku belek na szczęście nie eksplodował we wnętrzu. Zniszczona została jedynie wieżyczka na kalenicy, natomiast mniejsze uszkodzenia poniosły dachy, wieża zachodnia i wyposażenie. Uszkodzenia te wyremontowano w 1951 roku, lecz naprawy kontynuowano w 1968 i w latach 90-tych XX wieku. Ostatni gruntowny remont zabytku miał miejsce w latach 1999 – 2000. W jego trakcie odkryto na zrębie pod deskami szalunku dekorację malarską z 1560 roku, a po zleconych badaniach dendrochronologicznych ustalono średniowieczne początki budowli.
Architektura
Kościół zbudowany został pośrodku wsi, na stoku wzniesienia opadającego ku leżącej na południu dolinie Olzy. Wzniesiono go z drewna jodłowego i dębowego (podwalina), w konstrukcji zrębowej, z układanych poziomo prostokątnych w przekroju bierwion, łączonych w narożach na nakładkę i jaskółczy ogon, bez ostatków. Utworzono w ten sposób zbliżoną w planie do kwadratu nawę (9,3 x 8,2 metra) oraz węższe od niej prezbiterium o trójbocznym zamknięciu po stronie wschodniej (5,1 x 5,8 metra). Po północnej stronie prezbiterium umieszczono małą zakrystię. Wieżę o wymiarach 7,8 x 8,1 metra dobudowano z drewna jodłowego w konstrukcji słupowo – ramowej. Przed jej dostawieniem fasada kościoła była prosta, z trójkątnym szczytem obitym gontem.
Nawę i prezbiterium kościoła przykryto bardzo wysokim i stromym dachem o wspólnej kalenicy dla obu części kościoła, przy czym nie zastosowano typowych zaskrzynień, popularnych w późnogotyckich, drewnianych kościołach małopolskich, także wznoszonych z pojedynczymi kalenicami. W Łaziskach zastosowano jedynie boczne podciągi wzdłużne (element konstrukcyjny zaskrzynień), jednak ściany nawy i prezbiterium otrzymały tą samą wysokość, zaś belki wiązarowe osadzono na oczepach ścian (górnych belkach ścian konstrukcji wieńcowej). Połacie dachu uzyskały różne kąty nachylenia nad nawą i prezbiterium, charakterystyczne dla najstarszych kościołów śląskich. Więźbę dachową utworzono w konstrukcji jętkowo – storczykowej, dostosowanej szerokością do prezbiterium (podobnie jak w kościołach małopolskich).
Oświetlenie kościoła zapewniały przypuszczalnie trzy małe okna w południowej ścianie nawy i kolejne od południa i wschodu w prezbiterium. Elewacja północna zgodnie ze średniowieczną praktyką była bez otworów. Prawdopodobnie wszystkie okna były zamknięcie dwuspadowo, a ich oboknia wykonano z pojedynczych kawałków drewna, przypominających glify w kościołach murowanych, podczas gdy przeważnie składały się z czterech prostych elementów (próg, nadproże i węgary). Wejście do nawy wiodło od południa oraz od zachodu. Mała i ciemna zakrystia połączona była z prezbiterium drzwiami z żelaznymi okuciami.
Wnętrze nawy rozdzielone zostało ośmiobocznym słupem z mieczami wiążącymi go z podciągiem wzdłużnym i belką wiązarową. Jego trzon ozdobiono ostrołukowymi spływami z uskokiem. Układ korpusu kościoła zapewne nie był nawiązaniem do popularnych w Czechach, Austrii i w Małopolsce murowanych kościołów dwunawowych, ale raczej chęcią budowniczych dobudowania dodatkowej podpory, mającej za zadanie podtrzymywać ciężar wysokiego dachu. Nawa i prezbiterium oddzielone zostały belką tęczową dekorowaną rozetami i ćwierćrozetami.
Stan obecny
Kościół w Łaziskach należy do najcenniejszych zabytków drewnianych na Śląsku. Za sprawą datowania dendrochronologicznego Aleksandra Koniecznego może być również uznany za jedną z najstarszych zachowanych świątyń w Polsce, a jego wieża za jedną z najstarszych dzwonnic. Do czasów współczesnych przetrwał XV-wieczny zrąb nawy i prezbiterium wraz z podciągami wzdłużnymi, za wyjątkiem kilku elementów wymienionych w trakcie remontów (część podwaliny, kilka bierwion w głównej części wschodniej i północnej ściany prezbiterium, fragment narożnika południowo – wschodniego nawy). Między wieżą a zachodnią ścianą nawy zachowała się konstrukcja gotyckiego szczytu, a nawet kilkanaście XV-wiecznych gontów. Ponadto oryginalna jest więźba dachowa, słup w nawie wraz z mieczami, belka tęczowa oraz podpierający ją południowy wspornik. Warto zwrócić uwagę na gotyckie okna wschodnie w prezbiterium oraz południowy portal nawy (obecnie w większości zasłonięty przez nową ościeżnicę). Wieża zachowała się w stanie pierwotnym, za wyjątkiem barokowego hełmu oraz wymienianej w okresie nowożytnym izbicy. Późnym dodatkiem jest również murowana zakrystia, podcienia i wieżyczka na kalenicy. Wewnątrz zmieniono średniowieczny układ kościoła włączając do nawy przyziemie i piętro wieży, z czym związane było wycięcie w oryginalnej ścianie zachodniej nawy szerokich otworów. XIX-wiecznym dodatkiem jest chór muzyczny, natomiast okna nawy najpewniej zostały powiększone.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kontny I., Kościół w Łaziskach – odkryta na nowo gotycka świątynia, „Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego”, 4/2012.
Kubik J., Kościoły drewniane na Śląsku, Gliwice 2018.
Matuszczak J., Studia nad kościołami drewnianymi na Górnym Śląsku, Bytom 1989.
Ruszczyk G., Kościoły na Śląsku z XV i początku XVI wieku (Bojszów, Gliwice, Księży Las, Łaziska, Łącza, Poniszowice), Warszawa 2012.