Historia
Najstarsze obwarowania na terenie Kwidzyna (niem. Marienwerder), zapewne o formie drewniano-ziemnej strażnicy, wzniesione zostały około 1233 roku, przez oddziały krzyżackie pod dowództwem mistrza krajowego Hermana Balka. Według kronikarza Piotra z Dusburga pod ich budowę wybrano wzgórze „Quedin”, w sąsiedztwie którego rok później założono miasto, przypuszczalnie lokowane na prawie magdeburskim. Zarówno osada jak i strażnica uległy zniszczeniu w latach 1242-1243, w trakcie pierwszego powstania Prusów przeciw władzy krzyżackiej. Prawdopodobnie miasto opustoszało wówczas na dłuższy czas, a nowi osadnicy pojawili się dopiero w latach 50-tych XIII wieku. W czasie drugiego powstania pruskiego z lat 1260-1273, miasto, stanowiące już wówczas własność biskupów pomezańskich, zostało ponownie dwukrotnie spalone. Po tym wydarzeniu, w końcu XIII wieku, podjęto decyzję o budowie kamienno-ceglanych miejskich murów obronnych. Około 1336 roku zasadnicze prace budowlane nad nimi były już ukończone.
Podział Prus i ziemi chełmińskiej na cztery biskupstwa, dokonany przez papieża Innocentego IV w 1243 roku, spowodował, iż zakon krzyżacki zobowiązany został do oddania jednej trzeciej terytorium każdej diecezji na uposażenie biskupów. Kwidzyn obrano stolicą biskupstwa pomezańskiego, co wpłynęło na decyzję o budowie zamku biskupiego i katedry, przy czym ta druga, nie bez oporu mieszczan, stanęła w XIV wieku na terenie miasta i została połączona zarówno z obwarowaniami miejskimi, jak i z powstającym od przełomu XIII i XIV wieku zamkiem kapituły pomezańskiej.
W trakcie wojny polsko-krzyżackiej z lat 1409-1411, miasto nie było atakowane przez wojska polskie, gdyż biskup pomezański Johann II Ryman po klęsce zakonu niemieckiego pod Grunwaldem podporządkował się władzy króla Władysława II. Z kolei w 1414 roku, gdy wojska polskie próbowały zdobyć Kwidzyn, jego mieszkańcy schronili się na zamku, podpalając wcześniej zabudowania. Dotkliwych zniszczeń miasto doznało w czasie wojny trzynastoletniej z lat 1454-1466. Miasto i zamek, ze względu na położenie na drodze z Torunia do Malborka i Gdańska, stanowiły ważny punkt oparcia dla działań militarnych prowadzonych przez zaciężnych zakonu krzyżackiego. W 1460 roku wojska polskie spaliły miasto, ale po nieudanym ataku na zamek szybko się wycofały. Na mocy ustaleń drugiego pokoju toruńskiego z 1466 roku, Kwidzyn przyznany został Krzyżakom, jednak biskupstwo pomezańskie zostało dożywotnio oddane polskiemu biskupowi chełmińskiemu Wincentemu Kiełbasie. Po jego śmierci Zakon podjął próbę obsady biskupstwa, mając poparcie ze strony kapituły katedralnej. Doprowadziło to do interwencji wojsk polskich, znanej jako wojna popia, w trakcie której w 1478 roku wojska polskie zdobyły Kwidzyn. Do ponownego zdobycia miasta i zamku doszło w 1520 roku, tym razem na skutek kapitulacji po całodniowym ostrzale.
W XVII wieku średniowieczne miejskie mury obronne Kwidzyna, podobnie jak w większości innych ośrodków miejskich, za sprawą szybkiego rozwoju sztuki wojennej, stały się całkowicie nieprzystosowane do nowożytnych działań zbrojnych. Miasto było wielokrotnie zajmowane bez większych problemów w czasie wojen polsko-szwedzkich. Po raz pierwszy w 1628 i 1629 roku, następnie trzykrotnie w latach 50-tych XVII wieku. Okres dłuższego, około stuletniego pokoju przyniósł dopiero traktat oliwski z 1660 roku. Jeszcze w drugiej połowie XVII wieku bramy Malborską i Grudziądzką wzmocniono murowano-ziemnymi bastejami, ale w kolejnym stuleciu podupadły i zaniedbany mur miejski zaczął być stopniowo rozbierany i wchłaniany przez zabudowę miejską, tak że do końca XIX stulecia został prawie całkowicie usunięty z architektury miasta (jako pierwszą wyburzono bramę Nizinną, między 1743 a 1755 rokiem bramę Malborską, a w 1758 roku bramę Grudziądzką).
Architektura
Kwidzyn usytuowano na wschodnim brzegu Wisły, na terenie wysoczyzny morenowej, na skraju szerokiej pradoliny. Teren miejskiego wzniesienia nieznacznie opadał ze wschodu na zachód i z północy na południe, przy czym po stronie południowej głęboki parów ze strumieniem oddzielał miasto od nieco wyższego wzgórza, na którego cyplu pierwotnie znajdował się zamek biskupów pomezańskich. Od zachodu Kwidzyn ograniczały dość strome stoki, opadające ku niewielkiej rzece zwanej Liwa, zaś na północy miasto sąsiadowało z kompleksem zamku kapituły pomezańskiej i katedry, które oddzielały zabudowę miejską od niżej położonego podzamcza i rozciągającego się dalej pasma wzgórz. Teren na którym wytyczono miasto był tak korzystnie ukształtowany pod względem obronności, że utworzenie fosy konieczne było jedynie od strony wschodniej.
W XIV wieku mur obronny o kształcie w planie nieforemnego pięcioboku, otaczał miasto o wielkości około 6 hektarów. Obwód był wydłużony na linii z północnego-zachodu na południowy-wschód, z najkrótszym odcinkiem na tym ostatnim kierunku. Po stronie północnej mur łączył się z zamkiem kapitulnym oraz z murem otaczającym katedrę, przy czym nie wiadomo czy obie te budowle były oddzielone od miasta przekopem lub dodatkowym odcinkiem muru. Kwidzyński mur obronny początkowo zwieńczony był chodnikiem straży z krenelażem, później być może zastąpionym prostym przedpiersiem z otworami strzeleckimi. Kurtyny wzmacniało kilka lub kilkanaście czworobocznych baszt, początkowo prawdopodobnie otwartych od strony wewnętrznej i równych lub wyższych o jedną kondygnację od muru obronnego (zamkniętą formę mogły mieć trzy baszty narożne). Rozmieszczenie baszt na obwodzie zapewne nie było równomierne. Większe ich zagęszczenie mogło występować po najbardziej zagrożonej stronie wschodniej i w pobliżu bram.
Do miasta prowadziły trzy bramy miejskie. Najbardziej okazała była północno-wschodnia brama Malborska, zlokalizowana w pobliżu katedry i podzamcza. Jej przejazd flankowany był przez dwie wieże, czy też baszty, a dojazd prowadził przez most zwodzony przerzucany nad nawodnioną fosą, za którą funkcjonował szpital św. Ducha. Kolejną bramą, wzniesioną w najkrótszym odcinku obwodu w południowo-wschodniej części miasta, była brama Grudziądzka, zwana także Wysoką, Górną lub Chełmińską. Skierowana była wraz z przedbramiem na tereny Przedmieścia Grudziądzkiego ze szpitalem św. Jerzego. Trzecia z bram miejskich, nazywaną Nizinną lub Wodną albo Gniewską, wychodziła z miasta na Nizinę Kwidzyńską po stronie południowo-zachodniej, poprzez najstarsze przedmieście, wymieniane w dokumentach już od 1336 roku jako Podolice. Wszystkie trzy powyższe bramy połączone były z ulicami, w typowy sposób zmierzającymi ku narożnikom placu rynkowego. Czwartą bramę przepruto w północno-zachodnim narożniku muru obronnego, została jednak zlikwidowana na początku XIV wieku, po wybudowaniu zamku kapitulnego.
Stan obecny
Do czasów obecnych najlepiej zachował się kilkudziesięciometrowy fragment miejskiego muru obronnego na południowy-zachód od zamku, od strony skierowanej ku rzece Liwa. Znajdował się tam stromy stok nie nadający się pod zabudowę miejską lub drogę, co zapewne uratowało mur przed rozbiórką. Jego obecny krenelaż jest efektem współczesnej lub XIX-wiecznej rekonstrukcji. Ponadto relikty muru obronnego przetrwały na odcinku wschodnim, na podwórzu bloków mieszkalnych, a także po stronie południowej, na krawędzi parowu oddzielającego niegdyś miasto od zamku biskupiego, gdzie przebiega między współczesną zabudową mieszkalną, pomiędzy ulicami Górną i Batalionów Chłopskich. Niestety nie przetrwała żadna z baszt lub bram miejskich.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom III Mazury i Prusy Książęce, red. R.Czaja, R.Golba, zeszyt 5 Kwidzyn, Toruń 2024.
Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, der Kreis Marienwerder, östlich der Weichsel, red. J.Heise, Danzig 1898.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M., Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.