Historia
Zamek zwany pierwotnie Fürstenberg, a od około połowy XIV wieku Fürstenstein, przypuszczalnie powstał około 1288-1291 roku z fundacji księcia świdnicko-jaworskiego Bolka I Surowego, który przeniósł do nowej warowni swoją siedzibę z Lwówka, choć nie jest do końca jasne czy najstarsze zachowane wzmianki nie odnosiły się do pobliskiego zamku Stary Książ (niem. Alt Fürstenberg). Pierwsza taka wzmianka pojawiła się w 1293 roku w tytulaturze księcia Bolka I („Bolko dei gratia dux Slesie et dominus de Wrstenberc”). Podobnie do jednej lub drugiej budowli odnosić się mógł dokument wystawiony w 1337 roku. Odnotowano w nim pastwiska, które znajdowały się „versus castrum Fürstenberg”. Dopiero od około połowy XIV wieku wszystkie wzmianki dotyczyły nowego zamku, bowiem Stary Książ z pewnością przestał funkcjonować w pierwszej połowie tamtego stulecia, a jego rolę przejęła nowsza budowla po przeciwnej stronie rzeki Pełcznicy.
W 1355 roku zamek wymieniono w przekazach pisemnych przy okazji informacji o podporządkowaniu sobie przez Bolka II zamków leżących w górskich rejonach księstwa. Miał on być zdobyty na Kekelonie Czirnen, rycerzu który w świetle wcześniejszych dokumentów jawił się jako jedna z najznaczniejszych postaci w księstwie, ale z nieznanych przyczyn zbuntował się lub został uznany przez władcę za zagrożenie. Po odzyskaniu Księża przez Bolka II, na zamku został powołany nowy burgrabia książęcy w osobie Bernarda von Zedlitza („Bernhardo de Furstenberg purcgrave” w 1366 roku, ale już na kolejnych dokumentach z tego samego roku „Bernhard von Furstenstein” oraz „Bernhardo de Czedlicz burgrabio de Furstenstein”). Po śmierci księżnej Agnieszki w 1392 roku i wygaśnięciu miejscowej linii Piastów śląskich, Książ wraz z resztą księstwa przeszedł pod berło monarchy czeskiego, Wacława IV. W 1410 roku zarządca zamku Johann von Chotienitz (Jan z Chotĕmic) odkupił go z rąk królewskich, posiadając aż do śmierci w 1428 roku. W tym też roku zamek miał zostać zdobyty przez husytów, którzy zajmowali go do kolejnego, 1429 roku.
Podczas wojen husyckich kolejni właściciele zajmowali się raubritterstwem, napadając na pobliskie wioski, miasteczka i szlaki handlowe. W 1463 zamek zajął król Czech Jerzy z Podiebradów i osadził na nim nowego, zaufanego zarządcę, Birkę von Nassidel, a ten w 1466 roku powierzył Książ Hansowi von Schellendorf. Także i oni po pewnym czasie zaczęli trudnić się rozbójnictwem, a Hans dodatkowo należał do zadeklarowanych zwolenników Jerzego z Podiebradów i jego następcy Władysława II Jagiellończyka, co czyniło z niego wroga węgierskiego króla Macieja Korwina. W 1475 i ponownie w 1477 roku Hans zdołał obronić Książ przed oddziałami węgierskimi. Dopiero wyprawa z 1482 roku oddziałów węgierskich, wrocławskich i łużyckich pod przywództwem Jerzego von Stein zdołała zdobyć zamek i uwięzić Schellendorfa. Nowy starosta Jerzy von Stein dokonał jego znaczącej rozbudowy, m.in. o południowe skrzydło, zwane „skrzydłem Macieja”.
W 1509 roku budowla została oddana w dzierżawę rodzinie Hobergów (Hochbergów) W 1603 albo 1605 roku Hochbergowie, otrzymali zamek i przynależne do niego dobra jako własność dziedziczną rodu. W czasie wojny trzydziestoletniej Książ kilkakrotnie ulegał częściowemu zniszczeniu i był plądrowany. Zniszczone umocnienia przebudowano w 1648 na tarasy ogrodowe i dobudowano także skrzydło północno – zachodnie. Kolejną przebudowę w stylu barokowym zlecił w latach 1705–1732 Konrad Ernst Maksymilian von Hochberg. W latach 1909–1923 książę Jan Henryk Hochberg książę von Pless dokonał kolejnej przebudowy, dobudowując nowe skrzydło południowo – zachodnie z dwiema narożnymi wieżami. Ostatnią z rodziny Hochbergów na zamku była Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, zmuszona w 1940 roku do opuszczenia Książa. Na zamku urządzono instytucje wojskowe, a pod nim hitlerowscy więźniowie zostali zmuszeni do wykopania sieci tuneli. Po wojnie władze polskie przystąpiły do renowacji zdewastowanego zabytku.
Architektura
Zamek zbudowany został na skalnym cyplu, z trzech stron zakończonym stromymi skarpami o maksymalnej wysokości około 80 metrów, opadającymi od południa, zachodu i częściowo północy ku dolinie rzeki Pełcznicy. W jego południowo – zachodniej części usytuowano zamek górny, wzniesiony na planie owalu czy też migdała, do którego jedyna dogodna droga dojazdowa wiodła od strony północno – wschodniej szyi, poprzez teren nieco szerszego i dłuższego podzamcza. Całe założenie zajmowało rozległy obszar wielkości około 80 x 300 metrów, w średniowieczu podzielony na trzy części dwoma poprzecznymi, wykutymi w skale przekopami.
Jednym z głównych i być może najstarszym murowanym elementem pierwotnego zamku była masywna czworoboczna wieża, usytuowana blisko czoła zamku górnego o wymiarach około 20 x 70 metrów. Ze względu na nieregularny przebieg obwodu obronnego, połączona była z murem tylko północnym narożnikiem, będąc w zasadzie budowlą wolnostojącą. Mur obronny wydzielał za wieżą nieregularny w planie, wydłużony i lekko nachylony ku wschodowi dziedziniec tylny oraz drugi, mniejszy dziedziniec gospodarczy w części przedniej o jeszcze bardziej stromym nachyleniu. Obie części połączone były wąskim przejściem między wieżą a kurtyną muru po stronie południowo – wschodniej. Wieża górowała wysokością nad całością założenia, wzniesiona została bowiem w najwyższym punkcie skalnego występu. Kontrolowała połączenie między dwoma dziedzińcami i wewnętrzną część bramy na północnym – wschodzie. Zarówno wieża jak i mur obronny wzniesione zostały przy użyciu kamienia, spajanego mocną zaprawą wapienną z domieszką piasku gliniastego, co było przyczyną jej charakterystycznego żółtobrązowego koloru.
Główna wieża zamku zbudowana została na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 10,5 x 11,5 metra, z masywnymi murami o grubości 3,2-3,4 metra. Pełniła funkcję bergfriedu (stołpu), czyli budowli przeznaczonej na miejsce ostatecznej obrony, na co dzień nie zamieszkiwanej. W przyziemiu mieściła wysoki i ciemny loch, następnie pomieszczenie kondygnacji wejściowej, a wyżej sklepioną komnatę, która umożliwiała rodzinie książęcej przetrwanie oblężenia. Ze względu na obniżenie grubości muru, komnata miała większe rozmiary niż pomieszczenia poniżej. Dzięki kamiennemu sklepieniu zabezpieczona była przed ogniem, który mógł się przedostać z góry, z otwartej lub zadaszonej platformy obronnej dla strażników. Całkowita wysokość wieży pierwotnie wynosiła ponad 25 metrów. Do środka dostać się można było tylko jednym wejściem, umieszczonym na wysokości około 10 metrów. Musiało być ono dostępne za pomocą zewnętrznych drewnianych schodów lub drabiny. Również połączenie między kondygnacjami wieży musiały zapewniać drabiny lub drewniane schody. Światło docierało do wnętrza przez szczelinowe otwory okienne. Ogrzewanie musiało być zapewniane jedynie za pomocą urządzeń przenośnych.
Główny budynek mieszkalny zamku znajdował się w południowo – zachodniej części dziedzińca. Była to mocno wydłużona i nieregularna w planie budowla, dostosowana kształtem do obwodu obronnego, ścianami północo – zachodnią i południowo – zachodnią tworząca jego część. Z tego względu od strony zewnętrznej budynek zapewne nie miał dużych otworów okiennych, znajdujących się tylko od strony dziedzińca. Przyziemie zapewne doświetlały rozglifione otwory szczelinowe. Od strony skarp nad doliną Pełcznicy na murach budynku nadwieszane mogły być wykusze latrynowe, ewentualnie przylegała do niego od zewnątrz ryzalitowa wieżyczka latrynowa. Wnętrze budynku było podpiwniczone, za sprawą wypełnienia skalnej wnęki między dwoma kulminacjami terenu, wschodnią i zachodnią. Ze względu na dopasowanie do nierównego podłoża, budynek miał około 25 metrów długości na poziomie piwnicy i parteru, a aż 36 metrów na poziomie pierwotnego piętra, które było osadzone na skale i opierało się o zachodni odcinek muru obronnego. Po stronie północno – wschodniej między domem a wieżą główną pozostawała niezabudowana przestrzeń. Niewykluczone, że naziemna część budynku miała konstrukcję mieszaną: kamienną, drewnianą lub drewniano-glinianą.
Piwnice głównego domu mieszkalnego składały się z dwóch sklepionych komór i łączącego je korytarza – rampy, zapewne służącego do transportu beczek z piwem lub winem. Świadczyło o tym podcięcie i rozglifienie na pewnej wysokości ościeży portalu zachodniej komory, utworzone aby ułatwić transport beczek (podobnie jak portale z zabudowań mieszczańskich w nieodległej Świdnicy, znanej w średniowieczu z browarnictwa). Górna część rampy wychodziła na dziedziniec zamkowy mniej więcej w połowie długości skrzydła. Komnaty piwniczne były sklepione kolebkowo, podobnie jak łączący je korytarz. Zapewne w średniowieczu istniał też korytarz biegnący obok muru obronnego, gdyż osadzono w nim wnęki dwóch okien lub strzelnic. Parter budynku, w typowy dla średniowiecza sposób, mógł być podzielony na trzy pomieszczenia o przeznaczeniu gospodarczym lub pomocniczym, z których najmniejsze na rzucie zbliżonym do kwadratu znajdowało się na południowo – zachodnim krańcu. Być może podobny układ miały mieszkalne komnaty na piętrze.
Zabudowę mieszkalną zamku uzupełniał wydłużony budynek wzniesiony na planie załamanego prostokąta, usytuowany na stoku po zewnętrznej stronie kurtyny południowo – wschodniej. Umieszczenie na zewnątrz obwodu wskazywałoby na jego nieco późniejsze dostawienie lub na niechęć do pomniejszania i tak wąskiego już dziedzińca. Od strony stoku dom wsparty został przez trzy masywne przypory. Wnętrze podzielono na trzy kondygnacje, z których najniższa, ze względu na zbocze wzniesienia, znajdowała się poniżej poziomu dziedzińca. Jej oświetlenie zapewniały niewielkie okna z trójlistnymi zamknięciami, typowymi dla przełomu XIII i XIV wieku. Najwyższa kondygnacja mogła pełnić funkcje reprezentacyjne, choć umieszczone w niej sklepienie sieciowe powstać mogło na skutek regotyzacji. W XIV lub XV wieku zamek górny otoczony został niskim murem zewnętrznym, wydzielającym obszar parchamu na stokach wzgórza. Zewnętrzny mur dostawiony został do dwóch krótszych ścian budynku południowo – wschodniego.
Przed czołem zamku górnego, po jego północno – wschodniej stronie, za rowem wewnętrznej suchej fosy, usytuowany był niewielki dziedziniec zamku średniego, mieszczący jeden lub dwa budynki oraz półkolistą wieżę flankującą od południa bramę. Dalej do zamku średniego od północnego – wschodu przylegał zamek dolny, czy też podzamcze o wydłużonym, owalnym w planie zarysie. Obie części rozdzielał wykuty w skale przekop. Podzamcze otoczone było zwieńczonym blankami murem, w którego linię w czołowej części wpisano wysoką, cylindryczną więżę zabezpieczającą bramę oraz poprzedzającą ją szyję. Szyję usytuowano pod lekkim skosem i zaopatrzono od czoła dwie półkoliste baszty, przed którymi funkcjonowało jeszcze krótkie przedbramie z prostą ścianą czołową. Zabudowa podzamcza miała być skupiona przy północnych i południowych kurtynach. Znajdowały się tam stajnie, browar, kuźnia, łaźnia i różnego rodzaju szopy.
Stan obecny
W dzisiejszej barokowo – neorenesansowej bryle zamku ciężko odnaleźć jego średniowieczny, pierwotny wygląd. Najlepiej dostrzegalnym elementem z tego okresu jest z pewnością wieża główna. Jej dolna, czworoboczna w planie część pochodzi z drugiej połowy XIII wieku, podobnie jak dolne partie murów obwodowych zamku górnego, obecnie poprzebijane nowożytnymi oknami. Dwa wczesnogotyckie okna ze zwieńczeniem w postaci trójliści przetrwały w murach dawnego domu południowo – wschodniego. W XVII wieku został on przedłużony ku północy, ale nadal odróżnić go można dzięki trzem masywnym przyporom z przełomu XIII i XIV wieku, wtórnie połączonym nowożytnymi arkadami. Na terenie pierwotnego głównego budynku mieszkalnego przetrwała piwniczna komora wschodnia, ale bez zburzonego w 1943 roku sklepienia. Komora zachodnia została natomiast całkowicie zburzona podczas przebudowy z lat 1909-1923. Zamek Książ wraz z wnętrzami jest udostępniony do zwiedzania. W kompleksie znajdują się także część gastronomiczna i hotel. Godziny otwarcia kas biletowych sprawdzić można na oficjalnej stronie zamku tutaj.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.
Boguszewicz A., Książ Castle (Fürstenstein), „Castrum Bene 15”, Wrocław 2017.
Chorowska M., Mruczek R., What did Książ castle look like around 1300?, „Architectus”, 2(82), 2025.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.