Historia
Kościół we wsi Krzyżowice (niem. Kreisewitz) zbudowany został wkrótce po 1325-1326 roku, kiedy to zostało ścięte drewno wykorzystane do utworzenia nawy. Gdy ukończono najważniejsze pod względem funkcjonalnym części budynku, po kilkunastu latach przerwy, dobudowana została w 1341 roku wieża. W początkach XV wieku podjęto się kolejnych prac budowlanych, tym razem przeprowadzonych przy użyciu cegły, z której wzniesiono nowe prezbiterium. Około 1418-1428 roku jego ukończone wnętrze pokryto ściennymi malowidłami.
W przekazach pisemnych wieś Krzyżowice odnotowano już w 1288 roku pod nazwą Crisowiz, natomiast kościół wspomniany został jako kaplica w 1376 roku. Pełnił wówczas funkcję filialną, znajdując się pod opieką możnego rodu Pogorzelów (niem. von Pogarell). W pierwszej połowie XVI wieku przejęty został przez społeczność protestancką, co zapewne spowodowało pierwsze wczesnonowożytne zmiany w wystroju i wyposażeniu budynku (między innymi zamalowane zostały gotyckie polichromie), uwarunkowane odmiennymi zasadami nowego kultu.
W pierwszej połowie XVII wieku wykonana została nowa więźba dachowa nad prezbiterium, wykonana około 1641 roku, zaś w 1655 roku przebudowano w technice szachulcowej nawę. Kolejne XVII-wieczne prace budowlane przy kościele miały miejsce w 1695 roku, kiedy to założono nową więźbę dachową nad nawą. Około 1839 roku wzmocniono konstrukcję ścian kościoła lisicami, podczas gdy w 1984 roku wymieniono gontowe pokrycie dachów, a w latach 90-tych dobudowano kruchtę. Ostatnie większe prace remontowe miały miejsce w latach 2005-2007 (więźba dachowa, strop, gonty, szalunek wieży), w 2010 roku (remont wieży) i w 2017 roku (elewacje prezbiterium).
Architektura
Kościół zbudowany został na płaskim terenie, mniej więcej w środkowej części wsi. U schyłku średniowiecza składał się z krótkiej nawy na planie zbliżonym do kwadratu, wielobocznie zamkniętego na wschodzie prezbiterium o zbliżonej do nawy szerokości (pięć boków ośmioboku), zakrystii sąsiadującej z prezbiterium od północy i czworobocznej wieży po stronie zachodniej, przy czym prawie każdy z powyższych elementów wykonano w innej technice.
Średniowieczna nawa wykonana została z sosnowego drewna, w technice zrębowej, a więc z poziomo kładzionych na podwalinie i następnie na sobie belek, łączonych w narożach bez użycia gwoździ, przy pomocy odpowiednich zaciosów kształtowanych na tak zwany jaskółczy ogon. Belki pozostawiono bez ostatków, czyli bez wysuniętych poza narożniki krańców. Do budowy użyto bali o grubości około 24 cm i rożnej wysokości, tworzących masywny zrąb z wyciętym zapewne od południa otworem wejściowym i paroma prostymi oknami.
Prezbiterium w XV wieku wymurowane zostało z cegły układanej w wątku gotyckim, przy użyciu zendrówki, na fundamentach z kamieni polnych. Mury obwodowe, pomimo znacznej grubości 1,1-1,2 metra, wzmocniono pięcioma przyporami, w tym trzema uskokowymi i jedną z drobną ostrołuczną wnęką, zapewne przeznaczoną na źródło światła lub figurę. Ponadto ściany ujęto cokołem z lekko fazowanym gzymsem z układanych na sztorc cegieł, a pod okapem dachu tynkowanym fryzem. W zewnętrznych elewacjach prezbiterium pozostawiono sporą ilość otworów maczulcowych po wykorzystywanych w trakcie budowy rusztowaniach. Okna utworzono z ostrołucznymi zamknięciami i rozglifieniami. Ostrołucznie zamknięto portal z prezbiterium do zakrystii, przy czym nad archiwoltą utworzono także ostrołuczną, bardzo wysoką i płytką wnękę, przeznaczoną na malowidło ścienne. Wnętrze zakrystii przykryte zostało sklepieniem kolebkowym. W prezbiterium znajdować się mogło, o ile zostało ukończone, sklepienie krzyżowo – żebrowe.
Wieżę kościoła wzniesiono jako niezależną konstrukcję, wykonaną w konstrukcji słupowo – ramowej, z drewna dębowego ułożonego na fundamencie z luźno położonych kamieni polnych. Jej rdzeń utworzyły cztery narożne pochyłe słupy, stężone na czterech poziomach systemem licznych zastrzałów w formie krzyży św. Andrzeja, oczepów i rygli (włącznie z najniższym poziomem podwalin). Słupy zakończono ostrosłupowym zadaszeniem, bez izbicy wydzielającej szerszą przestrzeń na dzwony. Konstrukcyjnie wieżę podzielono na cztery kondygnacje, ale użytkowo tylko na dwie, gdyż stropami i podłogami wyróżniono poziom kruchty oraz poziom dzwonnicy.
Stan obecny
Kościół w Krzyżowicach może uchodzić w Polsce za najstarszą zachowaną budowlę sakralną o mieszanej, murowano – drewnianej konstrukcji, a dzwonnica za najstarszą przetrwałą wieżę drewnianą. Nowożytna jest ryglowa nadbudowa ścian nawy, wzmocnienia wykonane z lisic oraz więźba dachowa nawy i prezbietrium. Współczesnym dodatkiem jest kruchta, nawiązująca na szczęście wykonaniem do szkieletowej nawy. Dopiero w XXI wieku odkryto, że pod grubą warstwą tynku, do wysokości niecałych 4 metrów, znajduje się XIV-wieczny zrąb nawy. Wtedy też stwierdzono średniowieczne pochodzenie wieży, która zachowała się w bardzo dobrym stanie. Zanikowi uległ jedynie jej pierścień podwalin, zastąpiony konstrukcją podparć ceglanych. Ponadto usunięta została dolna partia przysłupowych rygli, z uwagi na użytkowe funkcje podwieżowej kruchty, co zdestabilizowało konstrukcję i spowodowało wychylenie wieży ku zachodowi. We wnętrzu prezbiterium zachowały się XV-wieczne polichromie ścienne, portal z prezbiterium do zakrystii i zamknięta odcinkowo wnęka na sedilia w ścianie południowej. Oryginalne jest kolebkowe sklepienie w zakrystii.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom VII, zeszyt 1, województwo opolskie, red. T.Chrzanowski, M.Kornecki, Warszawa 1962.
Kłoda P., Ważny T., „Murowany” kościół w Krzyżowicach najstarszym zabytkiem architektury drewnianej w Polsce [w:] Drewno w architekturze, tom 1, red. J.Kurek, Kraków 2016.
Kubik J., Kościoły drewniane na Śląsku, Województwo Opolskie, [b.m.w.] 2022.