Kruszwica – kolegiata św Piotra i Pawła

Historia

   Budowę kolegiaty rozpoczęto prawdopodobnie około 1120 roku w związku z istniejącym wtedy w Kruszwicy biskupstwem. W 1148 roku przeniesione ono zostało do Włocławka. Możliwe także, iż kościół miał początkowo charakter klasztorny o czym wspomina dokument z 1185 roku. Lokalizacja kościoła z daleka od grodu i targowiska, zalecana przez regułę benedyktyńską, również podkreślają pierwotnie klasztorny charakter świątyni. W 1547 roku uderzenie pioruna zniszczyło wieżę kościoła, którą następnie odbudowano w cegle i nadano jej styl gotycki. Od wieku XVI przy środkowym portalu znajdowała się drewniana kruchta, która w XVII wieku została zastąpiona nową, murowaną w stylu barokowym.
   Okres wojny polsko – szwedzkiej z lat 1655 – 1660 spowodował zniszczenie kościoła. Jednakże ocalało archiwum kapituły kruszwickiej, ukryte w podziemiach kolegiaty. W latach 1678 – 1679 odbudowano zniszczoną przez Szwedów wieżę i zwieńczono kopułą w stylu barokowym. W 1730 roku prezbiterium kościoła zostało otynkowane i wybielone, a dach kolegiaty pokryty ceglanymi dachówkami. W XIX wieku władze pruskie przeprowadziły renowację kościoła w duchu neogotyku. Szczęśliwie po II Wojnie Światowej, w latach 1954 – 1956 przeprowadzono reromanizację kolegiaty. Prace nad przywróceniem średniowiecznego charakteru kolegiacie przebiegały pod kierunkiem prof. Jana Zachwatowicza, Generalnego Konserwatora Zabytków z Warszawy.

Architektura

   Kolegiata murowana jest z ciosów piaskowcowych i granitowych natomiast detal architektoniczno-rzeźbiarskie wykonano z piaskowca i granitu. Jest budowlą bazylikową, orientowaną, trójnawową z transeptem. Prezbiterium jest wyodrębnione, kwadratowe, jednoprzęsłowe zakończone półkolistą absydą. Po obu jego stronach znajdują się prostokątne aneksy od wschodu zamknięte apsydami. Absydy znajdują się również na wschodniej ścianie transeptu. Od zachodu pierwotnie wznosiła się dwuwieżowa fasada z emporą w przestrzeni międzywieżowej. W XVI wieku przebudowano pierwotną bryłę kościoła, obniżając wieże do poziomu nieco wyższego od ścian naw bocznych, a na osi kościoła wznosząc jedną, ceglaną wieżę. W elewacji południowej umieszczono aż trzy portale: dwa w nawie południowej i jeden w osi południowego transeptu. Kolejny portal znajdował się po stronie północno – zachodniej.
   Choć budowla sprawia wrażenie jednolitej, to w trakcie wznoszenia dokonano kilku zmian. Jedną z istotniejszych było wprowadzenie kaplicowych aneksów przyprezbiterialnych. Nie były one przewidziane w pierwotnym projekcie, na co wskazuje kolizja dachów z oknami apsyd przytranseptowych. Istotną modyfikacją było także zmniejszenie grubości muru w partii transeptu i korpusu powyżej łuków portali, skutkiem czego na wysokości parapetów okien pojawił się wyraźny uskok.
   Korpus nawowy i prezbiterium od początku były przekryte drewnianym stropem. W przyziemiu wieży północnej i przestrzeni międzywieżowej zachowały się sklepienia krzyżowe, natomiast apsydy sklepiono półkopułami.
   Kościół nawiązywał do wzorców ukształtowanych w środowisku saskim, szczególnie w kręgu związanym z ruchem reformy klasztornej, na co wskazuje jego plan, powściągliwa dekoracja i detale kolumien portalowych. Po dodaniu aneksów wschodnich, bryła kościoła uzyskała kształt tzw. chóru schodkowego, charakterystycznego dla kościołów hirsaugijskich (Paulinzelle, Thalbürgel).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Strona internetowa kolegiatakruszwica.pl, kolegiata śś Piotra i Pawła.