Historia
Pierwszy murowany, początkowo niewielki kościół w Kraśniku, zbudowany został w latach 40-tych XV wieku, za plebana Jana Kalińskiego herbu Topór i prawdopodobnie przy wsparciu Andrzeja Rabsztyńskiego i jego matki Anny, córki Dymitra z Goraja, która wniosła miasto w posagu Andrzejowi Tęczyńskiemu. W kolejnym etapie dobudowana została zakrystia i skarbiec, utworzone prawdopodobnie w okresie pomiędzy 1448 a 1461 rokiem. Drugą z tych dat wyznaczyła śmierć Andrzeja Rabsztyńskiego, po którym właścicielem miasta został Jan z Tęczyna Rabsztyński. Jego ojciec został zamordowany przez mieszczan krakowskich w 1461 roku, a jako że zmarły związany był z ruchem heretyckim husytów, Jan z Tęczyna w intencji zbawienia jego duszy, sprowadził w 1469 roku z Krakowa do Kraśnika kanoników regularnych laterańskich. Wsparcia w tych działaniach udzielić mógł mu stryj, Jana Tęczyński z Morawicy, posiadający liczne związki z klerem krakowskimi. Kanoników osadzono przy zbudowanym w tym samym roku drewnianym budynku klasztornym, natomiast kraśnicka parafia świecka została zamieniona na zakonną.
Budowa korpusu nawowego kościoła klasztornego trwała od około 1491 roku, wtedy bowiem zawarta została umowa prepozyta Jana z Bytomia z muratorami lubelskimi Stanisławem i Marcinem na dostawę kamienia. Nie odnotowano jednak, czy prace budowlane już wówczas trwały i potrzebna była kolejna partia materiału budowlanego, czy też dopiero były planowane. Oprócz rodu Tęczyńskich – Rabsztyńskich, wspierała je także szlachta okolicznych dworów oraz mieszczanie lubelscy i sandomierscy, co poświadczyły darowizny, których wykaz sporządził prepozyt Michał w 1504 roku. Tok rozbudowy zakłócić musiały najazdy tatarskie z 1498-1499, 1500 i 1502 roku, w trakcie których między innymi uprowadzono dwóch zakonników. Spustoszyły one miasto tak bardzo, że w 1504 roku trzeba było prosić króla o zwolnienie na osiem lat od uiszczania podatków. Szkody musiały być duże, jednak na przełomie 1505 i 1506 roku powiększony kościół klasztorny był na tyle ukończony i urządzony, że postanowiono go konsekrować. Po uroczystościach powrócono do prac wykończeniowych, zlecając malarzowi krakowskiemu Joachimowi Libnawie z Drossen wykonanie polichromii. W 1510 roku prepozyt Michał wytoczył artyście i jego warsztatowi proces, najpewniej jednak zakończony polubownie przed ukończeniem malowideł w 1512 roku.
W latach 20-tych XVI wieku właścicielami Kraśnika stała się nowa gałąź rodziny Tęczyńskich, pragnąca utworzyć z miasta ważny ośrodek i siedzibę rodu. By podnieść splendor rodu, ufundowali oni także przebudowę kościoła klasztornego, za którą prawdopodobnie odpowiadał Jan Gabriel Tęczyński herbu Topór, dzierżący wiele urzędów i tytułów najbliższy powiernik królowej Bony, propagatorki polskiego renesansu. Wraz z przebudową kościoła rozpoczęto budowę, czy też przebudowę klasztoru kanoników regularnych. Prace rozpoczęto przed 1527 rokiem, kończąc jeden z etapów w 1541 roku (data na portalu prowadzącym na ambonę kościoła). W działaniach fundacyjnych Jana Gabriela wspierał syn Stanisław Gabriel, który kontynuował prace do swojej śmierci w 1560 lub 1561 roku. W ich trakcie między innymi wybudowano szczyt wschodni, wstawiono chór muzyczny, przepruto okulusowe okna zachodnie, wydzielono także przy prezbiterium dwie kaplice z przeznaczeniem na grobowce rodziny Tęczyńskich, którzy byli właścicielami Kraśnika i patronami klasztoru do początku drugiej połowy XVI wieku.
W 1657 roku, w trakcie szwedzkiego najazdu, klasztor został ograbiony i częściowo spalony. Między innymi zawaleniu uległ wówczas gotycki szczyt nad korpusem nawowym kościoła. Uszkodzoną zabudowę co prawda szybko naprawiono, ale już w stylistyce barokowej, przypuszczalnie przy wsparciu ordynata Jana Sobiepana Zamoyskiego. W 1678 roku kościół ponownie dotknął pożar, w wyniku którego spalił się dach (sklepienie prawdopodobnie nie uległo zawaleniu). Oba pożary nie naruszyły natomiast otoczonego murem budynku klasztornego. W XVIII wieku nie prowadzono poważniejszych inwestycji budowlanych przy kościele, lecz kolejny pożar z 1735 roku tym razem spalił znaczną część klasztoru wraz z archiwum parafii. Jeszcze jeden pożar wybuchł, gdy wojska rosyjskie walczyły pod Kraśnikiem z kozakami, w wyniku czego spalił się kryty gontem dach kościoła. Jego remont zakończono dopiero w 1768 roku i powtórzono po kolejnym pożarze gontowego jeszcze dachu z 1803 roku. Następnie między 1824 a 1825 rokiem przeprowadzono gruntowny remont zabudowań klasztornych i kościoła, powtórzony w latach 1843-1844.
W 1864 roku rząd carski wydał ukaz o kasacie klasztoru kanoników w Kraśniku. Tamtejszy kościół stał się własnością parafii i otrzymał prawo jedynie do dwóch duchownych do jej obsługi, natomiast budynek klasztorny został podzielony. Do parafii trafiła niewielka część dawnego majątku, włącznie z biblioteką klasztorną. Większą część klasztoru zagarnęły władze rosyjskie. Niedługo później zabudowania dotknęła seria pożarów. W 1877 roku spalił się dach na kościele, dzwonnica oraz budynek klasztorny. Kolejny pożar z 1883 roku spalił świeżo wyremontowany dach na kościele. Prace remontowe prowadzone były jeszcze w 1887 roku, kiedy to odnotowano pogarszający się stan zachowania sklepień, przez które do wnętrza lała się woda. Sklepienia uległy uszkodzeniu podczas jeszcze jednego pożaru z 1877 lub 1883 roku. Niestaranność wykonanych wkrótce potem prac remontowych spowodowała, że w roku 1890 ponownie stwierdzono konieczność naprawy dachów. Długi, trwający przeszło dziesięć lat remont rozpoczęto w 1907 roku. Szczęśliwie zabytkowe zabudowani nie ucierpiały w trakcie drugiej wojny światowej.
Architektura
Klasztor założony został po zachodniej stronie placu rynkowego Kraśnika, na wzgórzu od wschodu i północy opływanym przez rzekę Wyżnicę, a od południa wpadającym do niej strumieniem Podlesianka. Teren klasztoru nie był równy, obniżał się ze strony północnej ku południowi. Założenie składało się z kościoła oraz z sąsiadujących z nim od północy zabudowań klasztornych, przy czym elementem wiążącym mógł być kryty ganek, podobnie jak w krakowskim klasztorze kanoników. W przyziemiu budynku klasztornego mieściły się pomieszczenia wspólne i gościnne, na piętrze zaś dormitorium z odrębnymi celami i kapitularz. Kościół klasztorny u schyłku średniowiecza uzyskał formę budowli trójnawowej, czteroprzęsłowej, w typie pseudobazyliki, z piętrową kruchtą przy trzecim przęśle od zachodu nawy południowej oraz z trójbocznie zamkniętym prezbiterium po stronie wschodniej i zakrystią wraz ze skarbczykiem przy jego ścianie północnej, przy czym prezbiterium i zakrystia były najstarszymi częściami budynku, powstałymi jeszcze przed fundacją klasztoru, natomiast korpus nawowy dobudowano wraz z kruchtą na przełomie XV i XVI wieku.
Prezbiterium wzniesione zostało z cegły w układzie gotyckim (naprzemiennie główka i wozówka do lica), z zastosowaniem zendrówek w miejscach gdzie do lica zwrócone były główki. Cokół oraz opinający mury pod oknami gzyms kapnikowy, jak i gzyms koronujący, wykonano z kamienia. Od strony zewnętrznej ściany prezbiterium opięte zostało ustawionymi pod skosem przyporami. Przypory równe z licem znajdowały się tylko po stronie zachodniej przed wybudowaniem korpusu nawowego, w który zostały następnie wchłonięte. Wcześniej jedną z przypór północnych skuto, gdy dobudowana została zakrystia i skarbczyk. W efekcie prezbiterium kościoła późnogotyckiego wzmacniały prawdopodobnie tylko cztery szkarpy. Po stronie zachodniej przed końcem XV wieku budowlę zamykał gotycki szczyt, również usunięty po dostawieniu korpusu nawowego. Oświetlenie prezbiterium zapewniały wysokie okna z ostrołucznymi zamknięciami i obustronnymi rozglifieniami, w średniowieczu wypełnione kamiennymi trójdzielnymi maswerkami.
Trójnawowy korpus kościoła, w odróżnieniu od prezbiterium i zakrystii, wzniesiony został z kamiennych ciosów wapienia. Założoną na planie prostokąta bryłę również opięto profilowanym cokołem, gzymsem kapnikowym i uskokowymi przyporami, z których dwie zachodnie umieszczono pod skosem (przesunięcia kamiennych bloków w górnych partiach muru wskazywałyby, że przypór początkowo nie planowano, ale zostały przez budowniczych szybko dostawione, po zauważeniu problemów ze statyką budynku). Pomiędzy przyporami równomiernie rozmieszczono duże ostrołuczne okna, oświetlające obie nawy boczne od północy i południa, lecz bez okien w nawie głównej (w niskiej strefie clerestorium nie utworzono otworów, wprowadzając układ pseudobazylikowy). Od zachodu natomiast smukłe i wysokie okno flankowane dwoma tarczami herbowymi umieszczono w nawie głównej, zaś nawy boczne pozostawiono bez otworów. Całość korpusu wieńczył prosty gzyms koronujący, przechodzący w tym samym poziomie ze ścian bocznych na frontową zachodnią. Ta ostatnia była najbardziej okazała, zwieńczona szczytem z siedmioma ułożonymi piramidalnie blendami nad nawą główną i trzema nad każdą nawą boczną. Poszczególne blendy zamknięte były łukami w ośli grzbiet i rozdzielone pilastrami z pinaklami, przy czym pilastry miały dwie formy: gładkie i z płycinami. Szczyt od ściany fasady oddzielono fryzem z drobnych arkadek o trójlistnych zamknięciach i zróżnicowanej kolorystyce.
Do wnętrza kościoła od przełomu XV i XVI wieku prowadziły trzy wejścia: główne z efektownym portalem od zachodu oraz dwa boczne: jedno poprzedzone wspomnianą powyżej kruchtą od południa, drugie skromniejsze od północy. Osobne wejście prowadziło od strony północnej do zakrystii, połączonej z prezbiterium portalem zamykanym drzwiami z możliwością blokowania ryglem. Zachodni portal wejściowy pierwotnie miał formę ostrołuczną, z profilowanym ościeżem zakończonym na dość wysokich cokołach. Został ujęty zagiętym gzymsem cokołowym i poprowadzonym jeszcze wyżej uskokiem gzymsu kapnikowego, który w najwyższej partii osadzono na fryzie utworzonym z ostrołucznych i przeplatających się arkadek. Pomiędzy fryzem a portalem umieszczono wnękę z dekoracją arkadkową, przeznaczoną na tablicę erekcyjną lub napis fundacyjny. Południowy portal kruchty również uzyskał dekoracyjną formę, z zewnętrzną częścią archiwolty ujętą fryzem utworzonym z arkadek z trójliśćmi zakończeniami. Nad nim znajdowała się wnęka z oślim grzbietem, mieszcząca trzy płaskorzeźbione figury i flankowana tarczami herbowymi.
Pierwotnie wnętrze prezbiterium przykryte było stropem belkowym, dla którego utworzono w murach gniazda. W trakcie późnogotyckiej przebudowy założono sklepienie żebrowe o gwiaździsto – sieciowym układzie, dla którego mury podwyższono powyżej gzymsu koronującego o kilka rzędów cegieł (zastosowano cegły i zaprawę tego samego rodzaju co w korpusie nawowym, co wskazywałoby na założenie sklepień w niewielkim odstępie czasowym). Korpus nawowy na początku XVI wieku również przekryty był jeszcze drewnianym stropem belkowym, następnie zastąpionym późnogotyckim żebrowym sklepieniem sieciowym. Od prezbiterium oddzielała go ostrołuczna arkada tęczy, w której znajdował się krzyż osadzony na belce. Ostrołuczne, pozbawione profilowania arkady rozdzieliły też nawy boczne od nawy głównej. Początkowo opadały one na prostokątne filary międzynawowe, do których wtórnie dostawiono półfilary, na których oparto za pośrednictwem profilowanych impostów spływy sklepienia. Komunikację pionową zapewniała w kościele klatka schodowa w grubości muru kruchty i południowej nawy oraz dodatkowa klatka schodowa zlokalizowana w ścianie nawy północnej w miejscu styku ze skarbczykiem.
Stan obecny
W ostatnich latach dawny kościół klasztorny poddany został gruntownym pracom remontowo – budowlanym i badawczym. Jego prezbiterium oczyszczono z nowożytnych tynków, odsłaniając gotyckie elewacje i przywracając oryginalne spoinowanie. Ponadto w oknie wschodnim ujawniono fragmenty oryginalnego maswerku. Również w korpusie nawowym skuto tynki, odsłaniając późnogotyckie ciosy. Jeszcze odważniejszą, ale i słuszną decyzją, była rekonstrukcja gotyckiego szczytu zachodniego korpusu nawowego, zachowanego pod nowożytnymi tynkami nad nawami bocznymi, ale zniszczonego nad nawą główną w połowie XVII wieku. Ponadto odtworzono fryzy arkadkowe, brakujące partie gzymsów, czy część z gotyckich okien, a zamurowano nowożytne okulusy. Spośród portali wejściowych zachował się południowy w kruchcie i częściowo zachodni, z archiwoltą przekształconą na renesansową półkolistą. Efektem nowożytnych prac budowlanych jest kaplica na styku nawy południowej i prezbiterium oraz zwieńczenie kruchty południowej z początku XX wieku. Z powodu nowożytnych zmian we wnętrzu, zmniejszeniu uległy prześwity dużej części okien. Sąsiadujące z kościołem zabudowania klasztorne zachowały się do czasów współczesnych w formie dwóch mocno przekształconych skrzydeł.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Bielak W., Okoliczności fundacji klasztoru kanoników regularnych w Kraśniku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 108/2017.
Łatak K., Klasztor kraśnicki od fundacji w 1468 roku do reformy w pierwszej ćwierci XVII wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 108/2017.
Stolarz B., Korpus nawowy i rekonstrukcja gotyckiego szczytu fasady kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kraśniku, “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 19/2017.
Stolarz B., Kościół pw. Wniebowzięcia NMP i św. Augustyna w Kraśniku – stan badań i historia, “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 18/2016.
Stolarz B., Prace konserwatorskie i badawcze w obrębie prezbiterium kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kraśniku, “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 19/2017.
Stolarz B., Realizacja prac przy kruchcie południowej kościoła pod wezw. Wniebowzięcia NMP w Kraśniku, “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 27/2025.
Szyszko-Bohusz A., Trzy kościoły hallowe: Olkusz, Kraśnik, Kleczków, Kraków 1913.
Zwierzchowski R., Dwa późnogotyckie murowane kościoły fundacji Tęczyńskich w Kraśniku i Końskowoli (Konińskiej Woli), “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 23/2021.