Kraków – ratusz

Historia

   Krakowski murowany ratusz wzniesiony został na przełomie XIII i XIV wieku. Jego poprzednikiem zapewne była starsza drewniana budowla, która spłonęła w pożarze miasta w 1306 roku, gdyż rada miejska Krakowa funkcjonowała co najmniej od 1264 roku. Najstarsza informacja źródłowa o kamiennym budynku pochodzi z 1316, natomiast o wieży ratuszowej z 1383 roku. W latach 1397–1399 dostawiono do budynku ratusza Dom Notariusza. W drugiej połowie XIV wieku w wyniku przebudowy ratusz zyskał trzecią kondygnację, a także gotyckie zdobienia. Średniowieczne prace budowlane zakończono między 1414 rokiem a połową XV wieku, kiedy to do wykończenia dachu sprowadzono mistrza Jana z Torunia.
   W murach krakowskiego ratusza urzędował wójt, spotykali się rajcy, działały w nim: sąd ławniczy, kancelaria, archiwum i skarbiec. Jako siedziba najwyższych władz miejskich, symbol bogactwa i prestiżu miasta, pełnił także funkcję reprezentacyjną, wielokrotnie gościł królów, senatorów, mieszczan i wojskowych. Początkowo radę miejską tworzyło sześć osób, później jej skład został poszerzony do 24 rajców, choć urzędujących było jedynie ośmiu, a reszta musiała się zadowolić statusem reprezentantów. W 1368 roku Kazimierz Wielki zadecydował, iż radę miejską powinni tworzyć zarówno przedstawiciele kupców, jak i krakowskich cechów rzemieślniczych i pospólstwa. W 1404 roku zadecydowano, iż w skład rady będzie wchodzić 23 rajców podzielonych na trzy grupy, które będą sprawować władzę w mieście przez trzy kolejne lata.
   W piwnicach ratusza urządzono piwiarnię. Zgodnie z obowiązującymi średniowiecznymi zwyczajami i królewskimi prawami, trunki sprowadzane spoza miasta mogły być sprzedawane tylko pod kontrolą rady miejskiej. Piwo przywożono ze Świdnicy, skąd wzięła się jej nazwa Piwnica Świdnicka. Pod koniec XV wieku piwo wytwarzane w Krakowie było gorsze od świdnickiego oraz klasztornego z Kazimierza, popyt na nie zmniejszał się więc, a rósł za to na importowane. Piwnica cieszyła się tak złą sławą, że w 1456 roku król Kazimierz Jagiellończyk odebrał rajcom przywilej sprowadzania piwa. Dopiero w 1501 roku Jan I Olbracht zniósł ojcowski zakaz i nadał Krakowowi monopol na sprzedaż piwa świdnickiego.
   W latach 30 i 40-tych XVI wieku ratusz zmodernizowano, zakładając wielkie okna w jego wschodniej elewacji, a po 1561 roku wzniesiono spichlerz, zwieńczony w XVII wieku attyką. W 1547 roku rajcy na polecenie króla dobudowali od strony muru łączącego wieżę z ratuszem tzw. kabaty, czyli więzienie dla dłużników. W 1556 roku pożar poważnie uszkodził gotycki hełm wieży. Mimo, iż udało się go wkrótce odtworzyć, to już w 1570 roku zniszczył go kolejny pożar. W 1678 roku powstało drugie piętro ratusza, od strony wschodniej mieszczące arsenał. Znajdował się tam balkon wsparty na dwunastu konsolach. Balkon ten zawalił się w 1702 roku, przygniatając szwedzkich żołnierzy. Po 1782 roku wzniesiono klasycystyczny odwach przylegający do wieży ratuszowej. Przed 1782 rokiem zmianie uległa wieża, nakryta nowym XVIII wiecznym hełmem w miejsce starego gotyckiego, nawiązującego do zwieńczenia Wieży Mariackiej. W 1817 roku rada miejska uchwaliła wyburzenie spichlerza, jednak w trakcie prac naruszono mury właściwego ratusza, który następnie także rozebrano.

Architektura

   Ratusz składał się z kamiennej, początkowo dwukondygnacyjnej, a później trzykondygnacyjnej budowli wzniesionej na planie prostokąta o wymiarach 30×10 metrów. W jego wnętrzu mieściła się hala targowa na parterze oraz pierwsze, jeszcze prowizoryczne pomieszczenia, służące rajcom na piętrze. Do budynku od południowego wschodu przylegała wieża ratuszowa. Przestrzeń pomiędzy ratuszem a wieżą zajmował wewnętrzny dziedziniec, zamknięty z dwóch pozostałych stron przez mur z galerią dla straży i więzienie. Szczyty budynku był blendowane, ze sterczynami,  na narożnikach umieszczono ośmioboczne wieżyczki, oraz arkadowy ganek od wschodu.
   Główne wejście do ratusza znajdowało się od strony Sukiennic. Od XV wieku poprzedzone było niewielkim aneksem z którego wchodziło się do sporych rozmiarów izby pełniącej rolę poczekalni, ale bedącej także miejscem obrad sądowych. Przyziemie mieściło ponadto izbę wójta oraz najważniejszą salę w ratuszu, czyli Izbę Pańską – miejsce obrad rady miejskiej, sądu ławniczego i podejmowania monarchów. W średniowieczu Izba Pańska nakryta była drewnianym stropem, a jej ściany zdobiły obrazy ze scenami biblijnymi oraz łacińskie inskrypcje, przypominające sędziom o konieczności wydawania sprawiedliwych wyroków. Oświetlały ją trzy, pierwotnie ostrołukowe okna, wychodzące na ratuszowy dziedziniec. Drugim znaczącym pomieszczeniem była, także znajdująca się w przyziemiu, Izba Ławnicza. Na pierwszym piętrze usytuowano Izbę Sądową, mieszkanie przełożonego służby, kancelarię (siedzibę pisarza) oraz kaplicę. W kancelarii znajdowały się księgi miejskie, a doskonale wykształcony pisarz prowadził całą administrację miejską.
   Wieża ratuszowa została zbudowana na planie kwadratu z kamiennych ciosów i cegły. Trzy ściany wieży ozdobiła kamienna okładzina z szerokim, pionowym laskowaniem. Ukończono ją w roku 1444, czego dowodem są zachowane w przyziemiu znaki kamieniarzy wykonane z okazji zakończenia prac przy wieży. Wieża posiada cztery piętra oraz piwnice. W przyziemiu znajduje się pomieszczenie które pierwotnie służyło do przechowywania skarbca i insygniów władzy rajców. Jego powierzchnia 36 m2 została nakryta sklepieniem krzyżowo – żebrowym i była oświetlana od wschodu i południa dwoma małymi oknami w kamiennych okładzinach. Do górnych pomieszczeń wieży prowadzi wąska i stroma klatka schodowa z 110 kamiennymi stopniami. Pierwotnie używała ich jedynie służba i trębacze, jako iż do wyższych kondygnacji można się było również dostać przez pomieszczenia budynku ratusza. Sala na pierwszym piętrze posiada sklepienie krzyżowo-żebrowe oraz wielkie wykusze okienne, a pomieszczenie drugiego piętra ma strop drewniany i oświetlane jest trzema ostrołukowymi oknami. W piwnicach pierwotnie działała piwiarnia Piwnica Świdnicka w północno-wschodnim narożniku oraz więzienie.

Stan obecny

   Dziś jedyną pozostałością średniowiecznego krakowskiego ratusza jest gotycka wieża.  Jako siedziba filii Muzeum Historycznego miasta Krakowa, jest udostępniona do zwiedzania. Eksponowane są w niej pamiątki dotyczące historii miasta. W podziemiach znajduje się natomiast „Scena pod Ratuszem” krakowskiego Teatru Ludowego. Terminy otwarcia muzeum można sprawdzić na oficjalnej stronie tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grabowski M., Wieża ratuszowa, Kraków 2008.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Strona internetowa wikipedia.org, Piwnica Świdnicka w Krakowie.