Kraków – kościół św Wojciecha

Historia

   Pierwszy, drewniany jeszcze kościół powstał na obecnym miejscu na przełomie X i XI wieku. Funkcjonował on w dwóch fazach, był więc około pierwszej połowy XI wieku lub na początku drugiej połowy tamtego stulecia albo gruntownie przebudowany, albo zastąpiony nowszą, także drewnianą budowlą. Wedle tradycji w tym miejscu miał głosić kazania św. Wojciech, a na pamiątkę tego wydarzenia miała powstać drewniana świątynia.
   Murowany wczesnoromański kościół św. Wojciecha zbudowany został w drugiej połowie XI lub na początku XII wieku, przy czym być może nie został nigdy w pełni ukończony. Także on najpóźniej około połowy XII wieku został zastąpiony nowszą, romańską świątynią. Po raz pierwszy odnotowana została ona w źródłach pisanych w 1250 roku, kiedy to miejscowy kapelan Wacław, sprzedał swój udział we wsi Czyżyny cystersom z Mogilna.
   W 1404 roku, dzięki biskupowi Piotrowi Wyszowi Radolińskiemu, kościół został prebendą uniwersytecką, zaś w 1453 wygłaszał tu swoje kazania Jan Kapistran. Niestety na początku XVII wieku budowla uległa barokizacji: podwyższono ściany kościoła, całość nakryto kopułą, wytynkowano romańskie mury oraz wybudowano od strony zachodniej nowe wejście. W 1711 roku dobudowano zakrystię, a w 1778 kaplicę Wincentego Kadłubka.

Architektura

   Pierwszy wczesnoromański kościół murowany zbudowany został łamanych kamieni wapiennych spojonych zaprawą o stosunkowo niewielkiej ilości wapna. W najniższych partiach jego mury utworzono w technice opus spicatum, wyżej zaś w starannie ułożonym opus emplectum, z kamieniami przyciosywanymi do lica. Mury północny i południowy nawy usytuowane były nieregularnie w stosunku do ściany zachodniej. Przy tej ostatniej znajdowała się czworoboczna wieża z niewielkim wnętrzem o wymiarach 1,6 x 1,6 metra
   Romański kościół był budowlą orientowaną względem stron świata, jednonawową z prostokątnym korpusem o wymiarach 6,9 x 6,3 metra i prawie kwadratowym, węższym i krótszym prezbiterium po stronie wschodniej, posiadającym w planie wielkość 3,5 x 3,1 metra. Wzniesiony został z kostki kamiennej z elementami ciosów. Główne wejście do nawy prowadziło przez romański uskokowy portal od strony południowej, a fasada zachodnia posiadała jedynie niewielkiego oculusa. Wnętrze najprawdopodobniej kryte było stropem i oświetlane wąskimi, rozglifionymi na zewnątrz oknami o zwieńczeniach półkolistych.

Stan obecny

   Kościół św. Wojciech należy do najstarszych w Krakowie, lecz obecnie o jego średniowiecznym rodowodzie od strony zewnętrznej świadczy tylko wschodnia ściana prezbiterium z romańskim oknem oraz portal i okno po południowej stronie świątyni. Z powodu znacznego podniesienia się poziomu rynku przez ostatnie tysiąc lat, do południowego portalu zejść trzeba kilka schodów w dół. Od południa i północy kościół przysłonięty jest przez barokową kaplicę i zakrystię.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bober M., Architektura przedromańska i romańska w Krakowie. Badania i interpretacje, Rzeszów 2008.
Marek M., Cracovia 3d. Rekonstrukcje cyfrowe historycznej zabudowy Krakowa, Kraków 2013.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.