Kraków – kościół św Krzyża

Historia

    Kościół św. Krzyża w swym obecnym kształcie zaczęto wznosić na początku XIV wieku, prawdopodobnie na miejscu drewnianego kościoła z XII/XIII wieku, gdyż już w 1244 roku wymieniany był miejscowy proboszcz o imieniu Tomasz, a biskup Prandota oddał wówczas kościół św. Krzyża duchakom z Prądnika i powierzył im prowadzenie parafii.
   Do budowy murowanego kościoła wykorzystano kamień pozostały po wzniesieniu murów obronnych miasta. Pierwsze powstało prezbiterium, wybudowane do lat 30-tych XIV wieku, ceglaną nawę ukończono w trzeciej ćwierci XIV wieku, zaś jej sklepienia założono pod koniec tamtego stulecia. W pierwszej połowie XV wieku dobudowano, a w zasadzie podwyższono wieżę, a od strony południowej dostawiono kaplicę św. Zofii. W XVI stuleciu do wieży przyległy kaplice św. Andrzeja i Matki Boskiej Loretańskiej.
   W 1528 spłonęło wnętrze kościoła, na skutek czego uszkodzone zostały sklepienia, które jednak do trzeciej ćwierci XVI wieku odbudowano. W następnych stuleciach kościół Świętego Krzyża nie uległ  poważniejszym modyfikacjom. W końcu XIX wieku miała miejsce jego gruntowna restauracja.

Architektura

   Kościół wzniesiono w północno – wschodniej części średniowiecznego miasta lokacyjnego, blisko jego murów obronnych. Pierwotnie otoczony był cmentarzem parafialnym oraz łączył się z nieistniejącymi już zabudowaniami klasztornymi i szpitalnymi oraz kościołem i szpitalem Ducha Świętego.
   Orientowany względem stron świata, kościół św. Krzyża otrzymał kwadratową w planie, kamienną, a powyżej dwóch metrów ceglaną nawę, oraz węższe i niższe, prostokątne, kamienne prezbiterium. Od strony zachodniej do nawy przystawiono czworoboczną, sześciokondygnacyjną wieżę z kruchtą w przyziemiu, do której w XVI wieku przystawiono od północy i południa dwie kaplice. Przy nawie od południa dobudowano w 1442 roku kaplicę św. Zofii, a do północnej ściany prezbiterium wcześniej dostawiono podłużną zakrystię. Na zewnątrz kościół opięto przyporami i obwiedziono gzymsem. Okna przepruto przeważnie w formie ostrołukowej z laskowaniami, natomiast ceglany szczyt prezbiterium od wschodu ozdobiono ostrołukowymi blendami.
   Komunikację zapewniały trzy kamienne portale: pierwszy, ostrołukowy z podwieżowej kruchty do nawy z drugiej połowy XIV wieku,  o drzwiach z gotyckimi okuciami z około 1400 roku, drugi późnogotycki, pochodzący z końca XV wieku, z nawy na chór, o formie ostrołukowej, zamknięty trójliściem, oraz trzeci prostokątny z prezbiterium do zakrystii z XVI wieku. 
   Wewnątrz trójpodporowe sklepienie nawy wsparto na jednym, ciosowym filarze o okrągłym przekroju. Warto zauważyć, iż jego trzon otrzymał formę zgodną z kanonami antycznej architektury, ma bowiem wyraźną enthasis, czyli wypukłość, wybrzuszenie kolumny, które tworzy zestawienie z profilem cokołu i układem sklepień. Jego dwanaście żeber rozchodzi się promieniście, bezwspornikowo, tworząc motyw wielkiej gwiazdy, przy czym osiem z nich schodzi na ściany na osiach przypór, a cztery, biegnąc ku narożnikom, rozwidlają się, tworząc trójpodporowe przęsła. Na ścianach podtrzymywanie żeber pozostawiono pierwotnie długim cylindrycznym służkom, przebudowanym po 1528 roku na krótkie służki i wydatne wsporniki. Późnogotyckie sklepienie sieciowe w prezbiterium założono w 1530 i pokryto polichromią z motywami roślinnymi. Na zwornikach utworzono herby Królestwa Polskiego, Sforzów, duchaków i Bonerów.

Stan obecny

   Kościół św. Krzyża jest jedyną zachowaną do dnia dzisiejszego w Krakowie gotycką świątynią halową, a ponadto wyróżnia się na tle innych krakowskich budowli sakralnych gotycką czystością stylową i słynie z pięknego sklepienia w nawie, częściowo rekonstruowanego po pożarze z 1528 roku. W kaplicy św. Zofii znajduje się unikatowy, pochodzący z końca XVI wieku późnorenesansowy konfesjonał, należący do najstarszych zachowanych w Krakowie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Goras M., Zaginione gotyckie kościoły Krakowa, Kraków 2003.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.