Kraków – klasztor franciszkański

Historia

   Franciszkanie osiedlili się w Krakowie w 1236 lub 1237 roku i już w 1249 odbyła się w klasztorze kapituła prowincjalna. Pierwotny kościół był jedną z pierwszych ceglanych budowali miasta Krakowa, gdyż już w 1269 do jego prezbiterium przeniesiono zwłoki polskiej księżniczki, zakonnicy Salomei Halickiej, a w 1279 roku w prezbiterium pochowano dobrodzieja klasztoru, księcia Bolesława Wstydliwego. Nieco wcześniej, w 1277 roku  franciszkanie uzyskali od księżej Kingi nowy teren, który pozwolił na dalsze rozbudowy, prowadzone aż do XV stulecia. Rozbudowaną świątynię ponownie konsekrował w 1436 roku kardynał Zbigniew Oleśnicki.
   Niestety w 1462 roku świątynię klasztorną strawił pożar, w 1465 zawaliła się wieża, a w 1476 miał miejsce kolejny pożar. W 1563 roku przed wejściem do kościoła od strony wylotu ul. Brackiej wzniesiono wieżę dzwonniczą. Była to budowla obszerna, dosyć wysoka, murowana z kamienia i cegły. W 1655 kościół spłonął po raz kolejny. Odbudowano go dzieląc wnętrze na nawę główną i kaplicę utworzoną z nawy bocznej. Wnętrza uzyskały wówczas wystrój barokowy. Ostatni, najbardziej niszczycielski pożar strawił klasztor w trakcie niszczycielskiego pożaru miasta z 1850 roku.

Architektura

   Pierwotny kościół klasztorny z XIII wieku najprawdopodobniej był asymetryczną dwunawową, pięcioprzęsłową budowlą halową z prezbiterium zbudowanym na planie równoramiennego krzyża greckiego, najpewniej bez wieży na przecięciu naw. Być może było to zapożyczenie architektoniczne z terenu Włoch, lub być może kształt ten wywodził się z późnoantycznych i wczesnochrześcijańskich martyriów i mauzoleów, w kościele pochowano bowiem księcia Bolesława Wstydliwego i jego siostrę Salomeę. Wzorców bliższych do krzyżowego kształtu prezbiterium szukać można w kościele parafialnym w Bolkowie i w kościele w Kałkowie. Druga nawa korpusu była zbudowana po stronie północnej i posiadała tą samą długość co nawa główna, lecz była węższa. Przypuszczać można, iż wiązało się to z próbą stworzenia podwójnego klasztoru dla franciszkanów i klarysek, jednak ostatecznie zakonnice około 1320 roku zyskały własne, osobne budynki.
   Pierwotnie przęsła na elewacji korpusu zaznaczone były oknami i bezuskokowymi przyporami, we wnętrzu fazowanymi arkadami na czterech filarach. U góry halę przykrywał drewniany strop lub otwarta więźba dachowa. Prezbiterium natomiast tworzyły kwadratowe przęsła, sklepione i prawdopodobnie rozdzielone gurtami. Około 1260-1270 do prezbiterium po stronie południowo – wschodniej dobudowano zakrystię, a w narożu nawy i północno – zachodniej części krzyżowej usytuowano smukłą wieżę. Takie usytuowanie wieży, nie na środku prezbiterium, lecz poza obrysem murów obwodowych kościoła, wynika z analizy przekazu kronikarza Jana Długosza po zniszczeniach z 1465 roku i związane jest z widocznym przemurowaniem starszego wątku wendyjskiego cegieł wątkiem polskim z zastosowaną zendrówką.
   Zakrystia składała się z kwadratowego przęsła zachodniego i wielobocznego zamknięcia na wschodzie. Jej wnętrze przykryte zostało sklepieniem krzyżowo – żebrowym ponad zachodnim przęsłem i sześciodzielnym nad przęsłem wschodnim. Oświetlenie zapewniały wa silnie, obustronnie rozglifione małe okna o kamiennych węgarach. Pomiędzy przęsłami posadowiono półośmioboczne przyścienne kolumienki, na których oparto żebra, wsparte w narożach i apsydzie na wspornikach. Żebra sklepienne spięto kolistymi zwornikami zdobionymi reliefami.
   W pierwszej połowie XV wieku prezbiterium przedłużono  o dwa przęsła w kierunku wschodnim i zamknięto je trójboczną apsydą. Korpus nawowy natomiast po zniszczeniach z 1465 roku odbudowano w nowej formie, w postaci dwunawowej sklepionej bazyliki w systemie filarowo – przyporowym.

   Zabudowania klasztorne pierwotnie składały się z budynku, którego północno – wschodni narożnik łączył się z południowo – zachodnim narożnikiem korpusu nawowego kościoła. Budynek ten zajął miejsce starszego domu, powstałego z wapiennej kostki jeszcze przed przybyciem franciszkanów. Drugi przedfranciszkański budynek o planie zbliżonym do kwadratu o długości boków wynoszącej 18 metrów, być może wieżowy, znajdował się na miejscu późniejszej furty, po południowo – zachodniej stronie klauzury. Następnie wzniesiono wolnostojącą, orientowaną względem stron świata salę (późniejszą kaplicę św. Eligiusza w południowym skrzydle klauzury), a dopiero potem, co nietypowe, skrzydło wschodnie, uchodzące w klasztorach za najważniejsze.
   Na początku XV wieku zostały zbudowane krużganki klasztorne, które połączyły starszą, rozlokowaną symetrycznie ale rozproszoną zabudowę, w klasyczny układ trójskrzydłowej klauzury, przylegającej do kościoła i wydzielającej wewnątrz otwarty wirydarz. Trzy ramiona krużganków nakryto sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, a część wschodnią sklepieniem sieciowym i gwiaździstym w przęśle północnym.
   Najstarsze skrzydło zachodnie pierwotnie miało formę budowli parterowej, wzniesionej na planie prostokąta o wymiarach 9,8 x 43 metry, podzielonej wewnątrz na dwie duże sale: północną i południową, przy czym obie przykryte były płaskimi stropami. Sale dostępne były osobnymi wejściami od wschodu, a oświetlały je półkoliście zwieńczone okna umieszczone w rozglifionych ościeżach i wypełnione maswerkami. Przezrocza okien składały się z trzech kamiennych, lancetowatych arkadek o kolistym profilu (motyw typowy dla XIII-wiecznej architektury angielskiej, ale spotykany i w krajach niemieckich). Przeznaczenie obu sal nie jest znane, przyjmuje się jednak, iż przynajmniej jedna z nich, południowa, pełniła rolę refektarza z niszą dla lektora czytającego w trakcie posiłków. Druga sala, północna, zaopatrzona była w ławy obiegające całe wnętrze, upatruje się w niej więc albo kapitularza albo drugiego, letniego refektarza, choć funkcjonowanie dwóch refektarzy na tak wczesnym etapie, przy mało rozbudowanym konwencie, wydaje się mało prawdopodobne. Także ustawienie kamiennych ław przy ścianach bardziej odpowiadałoby kapitularzowi niż jadalni, w której najczęściej posiłki spożywano na drewnianych stołach pośrodku sali.
   Na terenie skrzydła południowego początkowo funkcjonowała wolnostojąca kaplica o wewnętrznych wymiarach 7,8 x 12,7 metra. Jej ściany wzniesiono z cegieł układanych w wątku wendyjskim, ale elementy architektoniczne (portal, ościeża okienne, maswerki) wykonano z kamienia. Dostępna była portalem od strony północnej. Od strony wschodniej klasztor początkowo był otwarty, czy też raczej zabezpieczony jakimś płotem, lub zabudowaniami drewnianymi. Regularne, prostokątne w planie skrzydło wschodnie wzniesiono dopiero w XV wieku, wtedy też połączono je krużgankami ze skrzydłem południowym i zachodnim, a także z kościołem. Po zachodniej i południowej stronie kompleksu klasztornego funkcjonowały dwa dziedzińce gospodarcze, ograniczone linią miejskich obwarowań.

Stan obecny

   Mimo iż franciszkański konwent był wielokrotnie niszczony przez pożary i przebudowywany do naszych czasów zachował się w swej gotyckiej, a częściowo neogotyckiej postaci. W klasztornych krużgankach przetrwały gotyckie freski, oraz malowana od XV wieku, galeria biskupów krakowskich. Układ pierwotnego kościoła klasztornego jest dziś najlepiej widoczny w części prezbiterialnej, tworzącej plan krzyża greckiego, przyległej od południa, nieco późniejszej zakrystii oraz w południowej ścianie nawy, w której znajdują się pozostałości pięciu ostrołucznych okien.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Bober M., Architektura przedromańska i romańska w Krakowie. Badania i interpretacje, Rzeszów 2008.
Goras M., Zaginione gotyckie kościoły Krakowa, Kraków 2003.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Szyma M., Datowanie i pierwotna funkcja zachodniego skrzydła klasztoru franciszkanόw w Krakowie [w:] Żeby wiedzieć. Studia dedykowane Helenie Małkiewiczównie, Kraków 2008.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.