Kraków – klasztor franciszkanów

Historia

   Franciszkanie osiedlili się w Krakowie w 1236 lub 1237 roku i już w 1249 odbyła się w klasztorze kapituła prowincjalna. Pierwotny kościół był jedną z pierwszych ceglanych budowali miasta Krakowa, gdyż już w 1269 do jego prezbiterium przeniesiono zwłoki polskiej księżniczki, zakonnicy Salomei Halickiej, a w 1279 roku w prezbiterium pochowano dobrodzieja klasztoru, księcia Bolesława Wstydliwego. Nieco wcześniej, w 1277 roku  franciszkanie uzyskali od księżej Kingi nowy teren, który pozwolił na dalsze rozbudowy, prowadzone aż do XV stulecia. Rozbudowaną świątynię ponownie konsekrował w 1436 roku kardynał Zbigniew Oleśnicki.
   Niestety w 1462 roku świątynię klasztorną strawił pożar, w 1465 zawaliła się wieża, a w 1476 miał miejsce kolejny pożar. W 1563 roku przed wejściem do kościoła od strony wylotu ul. Brackiej wzniesiono wieżę dzwonniczą. Była to budowla obszerna, dosyć wysoka, murowana z kamienia i cegły. W 1655 kościół spłonął po raz kolejny. Odbudowano go dzieląc wnętrze na nawę główną i kaplicę utworzoną z nawy bocznej. Wnętrza uzyskały wówczas wystrój barokowy. Ostatni, najbardziej niszczycielski pożar strawił klasztor w trakcie niszczycielskiego pożaru miasta z 1850 roku.

Architektura

   Pierwotny kościół klasztorny z XIII wieku najprawdopodobniej był asymetryczną dwunawową, pięcioprzęsłową budowlą halową z prezbiterium zbudowanym na planie równoramiennego krzyża greckiego, najpewniej bez wieży na przecięciu naw. Być może było to zapożyczenie architektoniczne z terenu Włoch, lub być może kształt ten wywodził się z późnoantycznych i wczesnochrześcijańskich martyriów i mauzoleów, w kościele pochowano bowiem księcia Bolesława Wstydliwego i jego siostrę Salomeę. Wzorców bliższych do krzyżowego kształtu prezbiterium szukać można w kościele parafialnym w Bolkowie i w kościele w Kałkowie. Druga nawa korpusu była zbudowana po stronie północnej i posiadała tą samą długość co nawa główna, lecz była węższa. Przypuszczać można, iż wiązało się to z próbą stworzenia podwójnego klasztoru dla franciszkanów i klarysek, jednak ostatecznie zakonnice około 1320 roku zyskały własne, osobne budynki.
   Pierwotnie przęsła na elewacji korpusu zaznaczone były oknami i przyporami, we wnętrzu fazowanymi arkadami na czterech filarach. U góry halę przykrywał drewniany strop lub otwarta więźba dachowa. Prezbiterium natomiast tworzyły kwadratowe przęsła, sklepione i prawdopodobnie rozdzielone gurtami. Około 1260-1270 do prezbiterium po stronie południowo – wschodniej dobudowano zakrystię, a w narożu nawy i północno – zachodniej części krzyżowej usytuowano smukłą wieżę. Takie usytuowanie wieży, nie na środku prezbiterium, lecz poza obrysem murów obwodowych kościoła, wynika z analizy przekazu kronikarza Jana Długosza po zniszczeniach z 1465 roku i związane jest z widocznym przemurowaniem starszego wątku wendyjskiego cegieł wątkiem polskim z zastosowaną zendrówką.
   W pierwszej połowie XV wieku prezbiterium przedłużono  o dwa przęsła w kierunku wschodnim i zamknięto je trójboczną apsydą. Korpus nawowy natomiast po zniszczeniach z 1465 roku odbudowano w nowej formie, w postaci dwunawowej sklepionej bazyliki w systemie filarowo – przyporowym.
   Na początku XV wieku zostały zbudowane krużganki klasztorne, które połączyły, starszą zabudową klasztorną. Trzy ramiona krużganków nakryto sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, a część wschodnią sklepieniem sieciowym i gwiaździstym w przęśle północnym. Najwcześniej, w XIII wieku powstało skrzydło zachodnie z refektarzem. W XIV i XV wieku powstały skrzydła południowe i  wschodnie.

Stan obecny

   Mimo iż franciszkański konwent był wielokrotnie niszczony przez pożary i przebudowywany do naszych czasów zachował się w swej gotyckiej, a częściowo neogotyckiej postaci. W klasztornych krużgankach przetrwały gotyckie freski, oraz malowana od XV wieku, galeria biskupów krakowskich.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Goras M., Zaginione gotyckie kościoły Krakowa, Kraków 2003.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.