Historia
Kożuchowski kościół św. Ducha najwcześniej ufundowany mógł zostać w drugiej połowie XIII wieku, kiedy to być może jeszcze pod innym wezwaniem pełniłby funkcje parafialne dla wsi Podbrzezie Górne (niem. Siegersdorf). W przekazach pisemnym kościół św. Ducha potwierdzony został w 1320 roku, dlatego jako budowla murowana najpewniej wzniesiony został pod koniec XIII lub na początku XIV wieku, w ramach organizowania na przedmieściu Kożuchowa szpitala i przytułku dla ubogich, utworzonego z inicjatywy księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa. Był to najstarszy szpital kożuchowski, gdyż dopiero w XV wieku utworzone zostały na pozostałych przedmieściach Głogowskim i Krośnieńskim leprozoria św. Wawrzyńca i św. Łazarza.
Kościół św. Ducha i sąsiedni szpital utrzymywane były w średniowieczu z uposażenia jakim był folwark i młyn, a także z datków i zapisów. Przykładowo w 1349 roku mieszczanin żagański Petr Unglowbe przekazał na kożuchowski przytułek dochody z półtora łana i trzech prętów ziemi we wsi Cisów, w 1415 roku dwaj mieszczanie podarowali część czynszu z jatki na rynku z przeznaczeniem na strawę dla pensjonariuszy, a w 1469 roku książę Henryk XI nadał szpitalowi folwark i dwa łany ziemi. W 1543 roku rada miejska podarowała czynsz z domu w Kożuchowie, zaś siedem lat później niejaka Hedwiga Weiner zapisała na szpital cały swój majątek. Jego zarządcami byli dwaj mistrzowie, na ręce których składano też fundacje mszalne. Sprawy duszpasterskie zlecano miejscowym altarzystom. W pierwszej połowie XIV wieku szpital utrzymywać miał dwunastu podopiecznych.
Prawdopodobnie już od lat 20-tych XVI wieku w kościele św. Ducha odbywały się nabożeństwa protestanckie, wspierane przez ówczesnego właściciela Kożuchowa, Hansa von Rechenberga. Być może z jego fundacji kościół szpitalny poddano wówczas późnogotyckiej przebudowie, w ramach której w prezbiterium założono sklepienie sieciowe. Pierwszych nowożytnych modyfikacji budynku dokonano około drugiej połowy XVII wieku, kiedy to zmieniono kształty otworów okiennych i przebito nowe wejścia. Remonty te mogły mieć związek ze zniszczeniami z czasów wojny trzydziestoletniej, w czasie której przedmieścia były wielokrotnie palone. W 1830 roku rozebrano stare zabudowania szpitalne, a na ich miejscu wniesiono nowe o podobnym przeznaczeniu, które zostały zlikwidowane pod koniec XIX stulecia. Najpóźniej wtedy kościół św. Ducha przestał pełnić swą pierwotną funkcję.
Architektura
Kościół wraz ze szpitalem św. Ducha znajdował się poza obrębem miejskich murów obronnych, na terenie Przedmieścia Żagańskiego, po południowo – zachodniej stronie Kożuchowa. Usytuowany był tuż przy trakcie wiodącym do bramy Żagańskiej, po jego zachodniej stronie. Zabudowania szpitalne prawdopodobnie nie sąsiadowały bezpośrednio z kościołem, ale były oddzielone cmentarzem. Sam kościół został zorientowany względem stron świata, z lekkim odchyleniem prezbiterium ku północy, wynikającym z konieczności dostosowania się do sąsiedniego traktu.
W średniowieczu kościół składał się z pojedynczej nawy na planie prostokąta o wymiarach 20,7 x 12,2 metrów i węższego prezbiterium o długości 10,5 metra, do którego od północy przystawiono niewielką zakrystię. Całość wzniesiona została z kamienia eratycznego i cegły, wiązanych zaprawą wapienną. Nawę i niższe prezbiterium przykryto osobnymi dachami dwuspadowymi, opartymi na trójkątnych szczytach, z których wschodni został w okresie późnego gotyku udekorowany trzema blendami bliźnimi, dużą blendą dzieloną krzyżem i fryzami tynkowanymi. Elewacje nawy pozostawiono proste, przeprute jedynie niedużymi oknami o zapewne ostrołucznych zamknięciach. Prezbiterium podparto od wschodu dwoma umieszczonymi pod skosem uskokowymi przyporami, dekorowanymi wzorami utworzonymi z cegieł zendrówek. Okna prezbiterium mogły być nieco większe niż w nawie, również zamknięte ostrołucznie i rozglifione. W ścianie południowej znajdował się pojedynczy profilowany portal o ostrołucznym wykroju.
We wnętrzu nawę i prezbiterium połączono wąską i niską arkadą tęczy o ostrołucznej, pozbawionej profilowania archiwolcie. Nawę w XIV wieku przykrywał płaski drewniany strop, natomiast dwuprzęsłowe prezbiterium mogło być podsklepione z uwagi na podparcie ścian przyporami. W pierwszej połowie XVI wieku nad prezbiterium rozpostarto późnogotyckie sklepienie sieciowe z żebrami opuszczonymi bezpośrednio na ściany.
Stan obecny
Kościół św. Ducha jest dziś na terenie Kożuchowa jedynym zachowanym budynkiem związanym ze średniowiecznym szpitalnictwem (w XIX stuleciu rozebrano szpitale św. Łazarza i św. Wawrzyńca, oba o rodowodzie średniowiecznym). Nadal posiada uzyskaną w XIV wieku bryłę i układ przestrzenny, choć niestety pierwotne cechy stylistyczne zostały częściowo zatarte na skutek zmiany formy otworów okiennych i przeprucia nowych portali wejściowych. Zachowało się ostrołuczne okno we wschodniej ścianie prezbiterium, blendy i fryzy wschodniego szczytu oraz zendrówkowe dekoracje na dwóch wschodnich przyporach. Wewnątrz przetrwało późnogotyckie sklepienie sieciowe z pierwszej połowy XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Biała karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, kościół filialny, p.w. św. Ducha (pierwotnie szpitalny), S.Kowalski, nr 1945, Kożuchów 2000.
Karczewska J., Parafia kożuchowska w średniowieczu [w:] Kościół farny w Kożuchowie w świetle najnowszych badań, Kożuchów 2011.
Kowalski S., Zabytki architektury województwa lubuskiego, Zielona Góra 2010.
Mandziuk J., Opieka społeczna Kościoła katolickiego na Śląsku do czasów pruskich (1742), „Resovia Sacra”, 28/2001.