Kożuchów – kościół Oczyszczenia NMP

Historia

   Kościół parafialny w Kożuchowie wybudowany został w połowie XIII wieku, jako skromna i niewielka budowla w północno-zachodniej części ówczesnego centrum miasta. Najstarsza wzmianka o nim pojawiła się w 1273 roku, w dokumencie księcia Henryka III głogowskiego, natomiast informacja z 1287 roku przekazała, iż Henryk III przekazał patronat nad kościołem zakonowi niemieckiemu.
   Po zniszczeniu w pożarze w 1339 roku kościół został z inicjatywy Henryka V w latach 1340-1369 odbudowany i jednocześnie powiększony. Zachowano wówczas tą samą długość korpusu nawowego, ale zwiększono jego szerokość o 10 metrów. Pozostawiono także stare prezbiterium, choć zostało one powiększone o nawę boczną. Dalszej rozbudowy dokonano pod koniec XIV i w XV stuleciu z fundacji książąt głogowskich, dodając kaplice, kruchty i zakrystię. W nowo powstałych kryptach kaplic spoczęli później Henryk IX i jego następca Henryk XI. Na skutek pożaru z 1554 roku potrzebny był kolejny remont i przebudowa, zwieńczeniem której było założenie sklepienia nad prezbiterium i korpusem nawowym.
   W 1725 roku dobudowana została barokowa kaplica Oliwna. W stuleciu tym, po jeszcze jednym pożarze świątynia zyskała także nowe dachy oraz szczyt wieży. Kościół przetrwał II wojnę światową szczęśliwie bez większych uszkodzeń.

Architektura

   Pierwotny kościół z XIII wieku był niezbyt dużą kamienną budowlą składającą się z prostokątnego korpusu o murze grubym na 1,8 metra i węższego, także prostokątnego prezbiterium o grubości murów wynoszącej 1,5 metra. Wymiary prezbiterium wynosiły 8,7 x 15,1 metra, korpusu natomiast około 12,5 x 21,6 metra. Ściana zachodnia otrzymała dwie ukośne przypory oraz okno (być może okrągłe) i trójuskokowy portal wejściowy z kolumienkami po bokach na osi. Jego archiwolta miała formę ostrołukową. Przypory, zapewne znajdujące się też przy murach wzdłużnych, wskazują, iż kościół planowano przesklepić. Jego duża szerokość raczej wykluczała jednoprzestrzenne wnętrze, układ dwunawowy wykluczało natomiast duże okno i portal zachodni. Kościół miał więc najpewniej formę trójnawową, krytą jednym dachem dwuspadowym nad korpusem i jednym nad prezbiterium.
   W XIV lub jeszcze pod koniec XIII stulecia od strony północnej prezbiterium dostawiono czworoboczną w planie wieżę. Do budowy jej murów o grubości 2,7 metra w dolnej partii użyto kamieni narzutowych i cegieł, natomiast górna ośmioboczna część wieży zbudowana została całkowicie z cegieł. Do przyziemia wieży prowadził otwór wejściowy od północy z prezbiterium oraz nieduże przejście z nawy północnej.
   Pierwsza poważna rozbudowa z połowy XIV wieku polegała na poszerzeniu o 10 metrów ceglanego już korpusu nawowego o dwie nowe nawy boczne oraz na budowie pod koniec tamtego wieku wysokiej kruchty zachodniej (jej dużą wysokość wymusiło okno zachodnie). Jak wskazują ślady arkad była ona z trzech stron otwarta. Wzniesiono także nawę południową przy prezbiterium i dostawioną do niej zakrystię. Nawę boczną połączono arkadami w południowej ścianie prezbiterium, zaś jej wnętrze oraz wnętrze korpusu przykryto sklepieniami. Rozstaw przęseł wyznaczyły filary międzynawowe oraz przypory dostawione do ścian zewnętrznych.
   W XV stuleciu dostawiono do północnej nawy, otwarte arkadami do wnętrza, kaplice Świętego Krzyża i Wszystkich Świętych. W drugiej połowie tamtego wieku kościół powiększono o kolejne kaplice i kruchtę, dostawione tym razem do nawy południowej. Pod koniec XV wieku wzniesiono nową, większą zakrystię po północnej stronie. Otrzymała ona sklepienie sieciowe, natomiast nawy, prezbiterium i kaplice zwieńczono już wcześniej sklepieniami  krzyżowo-żebrowymi. W XV lub XVI wieku podwyższono mury prezbiterium wyrównując je z murami naw, a całość kościoła nakryto trzema równoległymi dachami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.