Kożuchów – kościół Oczyszczenia NMP

Historia

   Kościół parafialny w Kożuchowie wybudowany został w połowie XIII wieku, jako skromna i niewielka budowla w północno-zachodniej części ówczesnego centrum miasta. Najstarsza wzmianka o nim pojawiła się w 1273 roku, w dokumencie księcia Henryka III głogowskiego, natomiast informacja z 1287 roku przekazała, iż Henryk III przekazał patronat nad kościołem zakonowi niemieckiemu.
   Po zniszczeniu w pożarze w 1339 roku kościół został z inicjatywy Henryka V w latach 1340-1369 odbudowany i jednocześnie powiększony. Zachowano wówczas tą samą długość korpusu nawowego, ale zwiększono jego szerokość o 10 metrów. Pozostawiono także stare prezbiterium, choć zostało one powiększone o nawę boczną. Dalszej rozbudowy dokonano pod koniec XIV i w XV stuleciu z fundacji książąt głogowskich, dodając kaplice, kruchty i zakrystię. W nowo powstałych kryptach kaplic spoczęli później Henryk IX i jego następca Henryk XI. Na skutek pożaru z 1554 roku potrzebny był kolejny remont i przebudowa, zwieńczeniem której było założenie sklepienia nad prezbiterium i korpusem nawowym.
   W okresie nowożytnym kościół wielokrotnie niszczony był pożarami: w 1637, 1669, 1692 i w 1714 roku. Zapewne w trakcie jednego z nich runęły sklepienia, a w trakcie ostatniego spaliła się wieża, przez co stopione dzwony spadły i spowodowały dodatkowe uszkodzenia. W 1725 roku dobudowana została barokowa kaplica Oliwna. W stuleciu tym, w trakcie odbudowy świątynia zyskała także nowe dachy oraz szczyt wieży. Szczęśliwie kościół przetrwał II wojnę światową bez większych uszkodzeń.

Architektura

   Pierwotny kościół z XIII wieku był niezbyt dużą kamienną budowlą składającą się z prostokątnego korpusu o murze grubym na 1,8 metra i węższego, także prostokątnego prezbiterium o grubości murów wynoszącej 1,5 metra. Wymiary prezbiterium wynosiły 8,7 x 15,1 metra, korpusu natomiast około 12,5 x 21,6 metra. Ściana zachodnia otrzymała dwie ukośne przypory oraz okno (być może okrągłe) i trójuskokowy portal wejściowy z kolumienkami po bokach na osi. Jego archiwolta miała formę ostrołukową. Przypory, zapewne znajdujące się też przy murach wzdłużnych, wskazują, iż kościół planowano przesklepić. Jego duża szerokość raczej wykluczała jednoprzestrzenne wnętrze, układ dwunawowy wykluczało natomiast duże okno i portal zachodni. Kościół miał więc najpewniej formę trójnawową, krytą jednym dachem dwuspadowym nad korpusem i jednym nad prezbiterium.
   W XIV lub jeszcze pod koniec XIII stulecia od strony północnej prezbiterium dostawiono czworoboczną w planie wieżę. Do budowy jej murów o grubości 2,7 metra w dolnej partii użyto kamieni narzutowych i cegieł, natomiast górna ośmioboczna część wieży zbudowana została całkowicie z cegieł. Naroża jej górnej części wykształcono w formie wałków. W ścianach niższych kondygnacji wykonano niewielkie okna czworoboczne, zaś na wyższych piętrach znacznie większe okna ostrołukowe. Do przyziemia wieży prowadził otwór wejściowy od północy z prezbiterium oraz nieduże przejście z nawy północnej.

   Pierwsza poważna rozbudowa z połowy XIV wieku polegała na poszerzeniu o 10 metrów ceglanego już korpusu nawowego o dwie nowe nawy boczne oraz na budowie pod koniec tamtego wieku wysokiej kruchty zachodniej (jej dużą wysokość wymusiło okno zachodnie). Jak wskazują ślady arkad była ona z trzech stron otwarta. Wzniesiono także nawę południową przy prezbiterium i dostawioną do niej zakrystię. Nawę boczną połączono arkadami w południowej ścianie prezbiterium, zaś jej wnętrze oraz wnętrze korpusu przykryto sklepieniami. Rozstaw przęseł wyznaczyły filary międzynawowe oraz przypory dostawione do ścian zewnętrznych. Długość kościoła w XIV wieku pozostała bez zmian. Był on jednak na tyle już dużą budowlą, iż jedno wejście od zachodu nie wystarczało, wykonano więc dwa dodatkowe portale po stronie południowej. Jeden z nich, niewielki, uskokowy umieszczono w przęśle zachodnim korpusu, a drugi uskokowy o profilowanych ościeżach w zachodnim przęśle południowej nawy prezbiterium.
   W XV stuleciu dostawiono do północnej nawy, otwarte arkadami do wnętrza, kaplice Świętego Krzyża i Wszystkich Świętych. Jedna z nich otrzymała szczególnie duże gabaryty, trzy przęsła, sprawiająca wrażenie czwartej nawy. Jej wnętrze przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym i otwarto do korpusu wysokimi, ostrołucznymi arkadami, natomiast sąsiadująca z nią od zachodu kaplica o wymiarach 4,9 x 5,9 metra przykryta została sklepieniem gwiaździstym. W drugiej połowie tamtego wieku kościół powiększono o kolejne kaplice i kruchtę, dostawione tym razem do nawy południowej. Kaplice te były znacznie mniejsze (średnio 4,9 x 3 metry), umieszczone pomiędzy przyporami nawy południowej, z wnętrzem połączone szerokimi, ostrołukowymi arkadami. Dwie z nich zwieńczono sklepieniami gwiaździstymi o różnych rysunkach, a środkową krzyżowo – żebrowym. Kaplicę zachodnią oświetliły okna ostrołuczne, maswerkowe, dużych rozmiarów, trójdzielne, pozostałe natomiast węższe okna dwudzielne.
   Pod koniec XV wieku wzniesiono nową, większą zakrystię po północnej stronie. Otrzymała ona sklepienie sieciowe, natomiast nawy, prezbiterium i kaplice zwieńczono już wcześniej sklepieniami  krzyżowo-żebrowymi. W XV lub XVI wieku podwyższono mury prezbiterium wyrównując je z murami naw, a całość kościoła nakryto trzema równoległymi dachami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013.