Historia
Murowany kościół parafialny w Kożuchowie (niem. Freystadt) wzniesiony został w połowie XIII wieku, jako skromna i niewielka budowla, powstała w kilkanaście lat po lokacji miasta. Czas ten zapewne wykorzystany był na zgromadzenie kamienia, drewna i wapna, znalezienie odpowiedniej strzechy budowlanej oraz zabezpieczenie innych najważniejszych potrzeb nowo powstałego miasta (drewniano – ziemne obwarowania, domy mieszkalne). Najstarsza wzmianka o kościele pojawiła się w 1273 roku, w dokumencie biskupa wrocławskiego Tomasza II, w którym wspomniany został pleban kożuchowski Henryk, natomiast informacja z 1287 roku przekazała, iż Henryk III głogowski podarował patronat nad kościołem Zakonowi Krzyżackiemu.
W 1339 roku kościół został zniszczony na skutek pożaru. Z inicjatywy Henryka V Żelaznego w latach 1340-1369 odbudowano i jednocześnie powiększono go. Ze względu na istniejącą już zabudowę miejską, zachowano wówczas tą samą długość korpusu nawowego, ale zwiększono jego szerokość. Pozostawiono także stare prezbiterium, choć zostało one poszerzone o nawę boczną. Powiększony kościół przed 1376 roku otrzymał nowe wezwanie, rozszerzone o św. Jana Chrzciciela i św. Michała, co zapewne związane było z ufundowaniem nowych ołtarzy bocznych obok głównego ołtarza NMP. Dalszej rozbudowy świątyni dokonano pod koniec XIV i w XV stuleciu z fundacji książąt głogowskich, kiedy to dostawiono kaplice, kruchty i zakrystię. Jedną z kaplic, noszącą wezwanie Świętego Krzyża, ufundował Henryk IX dla powołanej wówczas mansjonarii, czyli zgromadzenia duchownych prebendarzy i wikariuszów, których zadaniem było uświetnianie nabożeństw śpiewem. W krypcie tej kaplicy spoczęli później Henryk IX Starszy i jego następca Henryk XI.
Wraz ze śmiercią Henryka XI w 1476 roku zakończył się krótki epizod stołecznej rangi Kożuchowa. Walki Jana II żagańskiego o sukcesję po zmarłym kuzynie, prowadzone z Brandenburgią i królem węgierskim Maciejem Korwinem, zakończyły się w 1489 roku przegraną księcia. W tym czasie miasto było dwukrotnie oblegane, a jego kościół parafialny uszkadzany (prawdopodobnie zniszczenia ograniczały się do spalonych dachów, bez zawalenia sklepień). W czasie odbudowy zasadniczemu przekształceniu poddano zadaszenie kościoła, co znacznie zmieniło jego bryłę. Na skutek pożaru z 1554 roku potrzebny był kolejny remont i przebudowa, zwieńczeniem której było założenie lub odnowienie sklepienia nad prezbiterium i korpusem nawowym.
W 1524 roku kożuchowski kościół parafialny stał się świątynią protestancką. Początkowo zmiana ta nie wpłynęła na wyposażenie wnętrza, gdyż na Śląsku reformacja nie miała charakteru radykalnego i rozprzestrzeniała się ze znacznym przyzwoleniem biskupów wrocławskich. Groźniejsze dla budowli były liczne w okresie wczesnonowożytnym pożary. Oprócz wspomnianego powyżej z 1554 roku, kościół niszczony był ogniem w 1637, 1669, 1692 i w 1714 roku. Już w 1637 roku wypalone miało zostać całe wnętrze, przez co przepadło gotyckie wyposażenie budynku. Zapewne w trakcie jednego z pożarów uszkodzone zostały sklepienia, zastąpione następnie nowożytnymi, a w trakcie ostatniego spaliła się wieża, przez co stopione dzwony spadły i spowodowały dodatkowe zniszczenia. W 1725 roku dobudowana została barokowa kaplica Oliwna. W trakcie odbudowy po kolejnym pożarze z 1764 roku, świątynia zyskała także nowe niskie dachy oraz barokowe zwieńczenie wieży. Szczęśliwie kościół przetrwał II wojnę światową bez większych uszkodzeń.
Architektura
Kościół założony został w obrębie murów obronnych, w zachodniej części miasta, gdzie przykościelny teren połączono narożnikiem z placem rynkowym. Zbudowany został na płaskim obszarze, od którego ku zachodowi i północy teren znacznie opadał. Jego fasada zachodnia początkowo mogła być otwarta na obwarowania, natomiast prezbiterium od wschodu sąsiadowało z ulicą zmierzającą w stronę zamku i bramy Krośnieńskiej. Na południu boczna uliczka prowadziła do głównej drogi połączonej z bramą Żagańską. Kościół w średniowieczu otaczał cmentarz, od północy pomniejszony w XV wieku, kiedy to na jego obrzeżu wybudowano duży dom dla prebendarzy. W pobliżu znajdować się również mógł budynek znanej od XIV wieku szkoły parafialnej.
Pierwotny kościół z XIII wieku był niezbyt dużą, dwuczłonową budowlą, wzniesioną z kamienia eratycznego wiązanego zaprawą wapienną, bardzo mocną za sprawą dodawania białka w postaci padliny lub krwi bydlęcej. Budynek składał się z prostokątnego korpusu o murze grubym na 1,8 metra i węższego, także prostokątnego prezbiterium o grubości murów wynoszącej 1,5 metra. Wymiary prezbiterium wynosiły 8,7 x 15,1 metra, korpusu natomiast około 12,5 x 21,6 metra. Ściana zachodnia otrzymała dwie ukośne przypory oraz okno na osi (być może okrągłe) i trójuskokowy portal wejściowy z kolumienkami po bokach. Jego archiwolta miała formę ostrołukową. Przypory, zapewne znajdujące się też przy murach wzdłużnych, wskazywałyby, iż kościół planowano przesklepić. Jego duża szerokość raczej wykluczała jednoprzestrzenne wnętrze, układ dwunawowy wykluczało natomiast duże okno i portal zachodni. Kościół miał więc najpewniej formę trójnawową, krytą jednym dachem dwuspadowym nad korpusem i jednym nad prezbiterium. Ze względu na odejście od wnętrza dwunawowego, halowy korpus kożuchowskiej fary miał bardzo wąskie nawy boczne (około 2 metry szerokości), niespotykane w innych śląskich kościołach farnych.
W XIV lub jeszcze pod koniec XIII stulecia od strony północnej prezbiterium dostawiono czworoboczną w planie wieżę. Do budowy jej murów o grubości 2,7 metra, w dolnej partii użyto kamieni narzutowych i cegieł, natomiast górna ośmioboczna część wieży zbudowana została całkowicie z cegieł. Naroża jej górnej części wykształcono w formie wałków. W ścianach niższych kondygnacji wykonano niewielkie okna czworoboczne, zaś na wyższych piętrach znacznie większe okna ostrołukowe. Do przyziemia wieży, prawdopodobnie pełniącego funkcję zakrystii, prowadził otwór wejściowy od południa z prezbiterium oraz nieduże przejście zachodnie z nawy bocznej.
Pierwsza poważna rozbudowa z połowy XIV wieku polegała na poszerzeniu o 12,5 metra ceglanego już korpusu nawowego, którego nowa nawa główna uzyskała 8,7 metra szerokości, a cały korpus około 14 metrów wysokości. Poszerzenie zapewne było wynikiem bardzo wąskich pierwotnych naw bocznych, a także brakiem możliwości znaczniejszego wydłużenia bryły kościoła ze względu na zabudowę miejską. Wzniesiono także nawę południową przy prezbiterium i dostawioną do niej zakrystię. Długość kościoła w XIV wieku pozostała bez zmian, jedynie pod koniec stulecia wbudowano wysoką kruchtę zachodnią (jej dużą wysokość wymusiło okno zachodnie), która pierwotnie była z trzech stron otwarta.
Kościół w XIV wieku był na tyle już dużą budowlą, iż jedno wejście od zachodu nie wystarczało, wykonano więc dwa dodatkowe portale po stronie południowej. Jeden z nich, niewielki, uskokowy umieszczono w przęśle zachodnim korpusu, a drugi uskokowy o profilowanych ościeżach w zachodnim przęśle południowej nawy prezbiterium. Korpus podzielony został na prostokątne przęsła w nawie głównej i zbliżone do kwadratowych w nawach bocznych, przy czym rozstaw przęseł wyznaczyły filary międzynawowe oraz przypory dostawione do ścian zewnętrznych. Nawę boczną przy prezbiterium otwarto na północy arkadami, przeprutymi ze starszej ściany prezbiterium, zaś jej wnętrze przykryto sklepieniem. Wnętrze powiększonego korpusu przekryte zostało sklepieniami, zapewne krzyżowo-żebrowymi, czteroprzęsłowymi, wspartymi na sześciu filarach. W prezbiterium mogło zostać założone sklepienie dwuprzęsłowe.
W pierwszej połowie XV stulecia do nawy północnej dostawiono otwarte arkadami do wnętrza kaplice Świętego Krzyża i Wszystkich Świętych. Pierwsza z nich otrzymała szczególnie duże gabaryty, trzy przęsła, sprawiające wrażenie czwartej nawy. Jej wnętrze przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym i otwarto do korpusu wysokimi, ostrołucznymi arkadami, natomiast sąsiadująca z nią od zachodu kaplica o wymiarach 4,9 x 5,9 metra przykryta została sklepieniem gwiaździstym. W drugiej połowie XV wieku kościół powiększono o kolejne kaplice i kruchtę, dostawione tym razem do nawy południowej. Kaplice te były znacznie mniejsze (średnio 4,9 x 3 metry), umieszczone pomiędzy przyporami nawy południowej, z wnętrzem połączone szerokimi, ostrołukowymi arkadami. Dwie z nich zwieńczono sklepieniami gwiaździstymi o różnych rysunkach, a środkową krzyżowo – żebrowym. Kaplicę zachodnią oświetliły okna ostrołuczne, maswerkowe, dużych rozmiarów, trójdzielne, pozostałe natomiast węższe okna dwudzielne.
Pod koniec XV wieku wzniesiono nową, większą zakrystię po północnej stronie prezbiterium, przystawioną do wieży od wschodu i z tego powodu nieco nieregularną w planie. Jej ścianę północną podparto trzema przyporami (dwoma skrajnymi umieszczonymi pod skosem i środkową prostopadłą do muru), wschodnią natomiast zlicowano z zamknięciem prezbiterium. Wewnątrz zakrystia otrzymała sklepienie sieciowe, podczas gdy nawy, prezbiterium i kaplice zwieńczono już wcześniej sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Prawdopodobnie pod koniec XV wieku lub w XVI stuleciu podwyższono mury prezbiterium i jego południowego aneksu, wyrównując je z murami naw korpusu. Przekształconą bryłę nakryto w całości wspólnym, dwuspadowym dachem. Podwyższono także wieżę, wieńcząc ją wysokim hełmem ostrosłupowym.
Stan obecny
Obecna forma kościoła jest wynikiem długiego procesu średniowiecznej rozbudowy, a także wprowadzanych w okresie nowożytnym przekształceń gotyckiej bryły, przez co układ przestrzenny budowli jest wyjątkowo złożony. Z najstarszych części XIII-wiecznych widoczna jest ściana zachodnia nawy, dolna część wieży oraz nawa główna prezbiterium, wyróżniające się kamienną konstrukcją na tle ceglanych późniejszych partii. Przetrwały XIV-wieczne fragmenty korpusu nawowego, otoczonego licznymi aneksami późnogotyckimi. Całkowicie nowożytnym dodatkiem jest wieloboczna kaplica południowo – wschodnia oraz hełm wieży, zmieniony został też układ dachów nad wschodnią częścią kościoła. W okresie baroku częściowo przebudowana została kruchta zachodnia i południowa, przekształcono część okien korpusu nawowego i jego aneksów. Detale architektoniczne były odnawiane lub wymieniane, nowożytny jest obecnie wystrój wnętrza budowli.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Karczewska J., Parafia kożuchowska w średniowieczu [w:] Kościół farny w Kożuchowie w świetle najnowszych badań, Kożuchów 2011.
Kowalski S., Kościół parafialny p.w. Oczyszczenia NMP w Kożuchowie (Zarys historii budowy i rozbudowy) [w:] Kościół farny w Kożuchowie w świetle najnowszych badań, Kożuchów 2011.
Kowalski S., Zabytki architektury województwa lubuskiego, Zielona Góra 2010.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013.