Kowalewo Pomorskie – zamek krzyżacki

Historia

    Pierwszy zamek krzyżacki w Kowalewie Pomorskim powstał około 1231 roku. Najprawdopodobniej była to budowla drewniano – ziemna. W latach 1278-1410 pełnił rolę siedziby komtura i z początkiem tego okresu wiąże się budowa zamku murowanego. Podczas wojny polsko – krzyżackiej w 1330 roku zamek oblegało rycerstwo polskie pod dowództwem Władysława Łokietka. Jednak z powodu braku silnego sprzętu oblężniczego nie został zdobyty. W 1410 i 1422 roku obsadzany był przejściowo przez wojska króla Władysława II Jagiełły. Po wojnie trzynastoletniej od 1466 roku został siedzibą starostów grodowych i miejscem sądów grodzkich województwa chełmińskiego. Uszkodzony w czasie wojen szwedzkich w XVII wieku popadł w ruinę. Ostatecznie rozebrany został przez władze pruskie około połowy XIX wieku.

Architektura

    Zamek ulokowano na wysokim brzegu jeziora, w sąsiedztwie wąskiego przesmyku. Prawdopodobnie składał się z kilku skrzydeł wokół wewnętrznego dziedzińca i trzech obwiedzionych murami przedzamczy. Wjazd znajdował się w przedzamczu południowym i prowadził przez most ponad fosą. Przedzamcze to miało kształt wydłużonego prostokąta, którego mury obronne wzmocnione były narożną, czworoboczna basztą  po stronie zachodniej i basztą wykuszową w kurtynie południowej. Dalej na północ znajdowało się przedzamcze środkowe o kształcie w planie trapezu. W południowym narożniku posiadało ono niewielką ośmioboczną wieżę na czworobocznej podstawie. Prawdopodobnie flankowała ona wjazd z miasta na przedzamcze południowe, a z niego na środkowe. Po północnej stronie umieszczono oddzielony fosą zespół trzeciego, zachodniego przedzamcza i zamku górnego. Zarówno przedzamcze zachodnie jak i dom konwentu otaczał wspólny obwód muru, a oba elementy nie były rozdzielone fosą. Od strony północnej zamek górny chroniły dwie półcylindryczne baszty w  murze parchamu. W którejś z kurtyn muru znajdowała się także większa wieża, o której wspominają nowożytne lustracje, jednak jej dokładne położenie nie jest znane. Wspomniane wyżej mury przedzamczy zostały wzniesione do wysokości kilku metrów z kamienia, a wyżej z cegły. Zabudowę wewnętrzną stanowiły zapewne drewniane budynki gospodarcze, wiadomo także, iż na którymś przedzamczu znajdował się budynek lub pomieszczenie dla gości zakonu.
    Główny konwentualny zamek został wzniesiony na planie kwadratu o wymiarach 45×45 metrów, z cegły na kamiennej podmurówce. Wjazd do niego prowadził od strony południowej z przedzamcza środkowego, przez szyję bramną. Od strony północnej, nad brzegami jeziora znajdował się dansker. Zamek najprawdopodobniej nie posiadał wieży głównej – bergfriedu, ani murowanych krużganków, choć komunikację od strony dziedzińca zapewniały zapewne drewniane ganki. Nie jest niestety znany podział wewnętrzny budowli, wiadomo jedynie, iż w skrzydle południowym mieściła się kaplica i prawdopodobnie refektarz.
   Całość zamku otoczona była od południa, wschodu i zachodu fosą z obmurowanymi brzegami, a  od północy dostępu broniły wody jeziora. Po wschodniej stronie znajdowało się miasto, którego obwarowania sprzężone były z zamkiem.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych zachowały się jedynie fragmenty murów przyziemia i filar gdaniska. Czytelne są także fragmenty murów obronnych przedzamczy, zwłaszcza południowego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.