Koszalin – katedra Najświętszej Maryi Panny

Historia

   Katedrę Mariacką w Koszalinie wzniesiono w latach 1300-1333 staraniem rozrastającego się miasta oraz klasztoru cysterek. Dla potrzeb budowy murów miejskich utworzono w pobliżu miasta siedem pieców do wypalania cegły, wykorzystując miejscowe złoża gliny. Wydaje się prawdopodobne, że po ukończeniu tych prac, z tych samych źródeł pochodziła cegła na budowę kościoła, są one bowiem w swych rozmiarach zbliżone lub identyczne. Początkowo jako kościół farny, budowla była główną świątynią miejską w średniowieczu, pozostającą pod opieką bractw cechowych. Do 1534 roku była świątynią katolicką, a potem przez ponad 400 lat protestancką.
   Kościół zachował się do naszych czasów w bardzo dobrej formie architektonicznej, mimo licznych pożarów miasta  jak również wojen (w 1504, 1718, 1760, 1812 i 1945). W latach 1842-1845 został poddany gruntownej renowacji. Niestety przy jej okazji zniszczono średniowieczne kaplice okalające nawy boczne. Kolejna renowacja z lat 60-tych XX wieku usunęła nowożytne empory i tynki oraz odsłoniła oryginalne sklepienia, służki i gzymsy.

Architektura

   Kościół usytuowano w obrębie bloku zabudowy przy północno – wschodnim narożniku rynku lokacyjnego miasta. Jest on obiektem murowanym z cegły o układzie wedyjskim z użyciem kamieni w podmurówce. Trzynawowa bryła o układzie bazylikowym ma wydzielone i nieco wydłużone prezbiterium zamknięte trójbocznie. Od zachodu znajduje się czterokondygnacyjna, masywna wieża z licznymi blendami na każdej ze stron. Całość budowli obiega dekoracyjny fryz z kształtek ceglanych o motywach czteroliścia. Elementem unikalnym i bardzo interesującym jest konstrukcja belkowa wewnątrz wieży stanowiąca rusztowanie dla dzwonów. Po obu bocznych stronach wieży umieszczone zostały dwa profilowane otwory wejściowe o ostrych łukach. Dodatkowo umieszczono jeszcze trzy mniejsze portale w ścianach naw bocznych. Na ich przedłużeniu, od wschodu zbudowane są XV-wieczne przybudówki mieszczące zakrystię i kruchtę. Przy obu nawach bocznych umieszczane są również wieżyczki na planie pięcioboku z wewnętrznymi schodami. Główny korpus nawowy opięty jest szkarpami dwuuskokowymi, a prezbiterium trójuskokowymi.
   Nawy, prezbiterium i kruchtę ozdabia sklepienie gwiaździste. Ściany boczne nawy głównej wspiera w dwóch rzędach sześć ośmiobocznych, masywnych filarów, symbolizujących postacie 12 apostołów. Wyznaczają one cztery prostokątne przęsła w nawie głównej i zbliżone do kwadratu w nawach bocznych. W prezbiterium utworzono przęsło prostokątne oraz zamknięcie na planie wieloboku. Północną kaplicę przy prezbiterium otwarto na nawę boczną arkadą. W chórze ściany podzielono gzymsem na dwie strefy: dolną o charakterze cokołu i górną z wielkimi oknami o gębko rozglifionych ościeżach. Ściany nawy głównej zaopatrzono w lizeny wznoszące się na linii filarów, podobny system lizen zastosowano również na ścianach obwodowych naw bocznych. Pierwotnie w nawach bocznych znajdował się szereg kaplic, systematycznie dodawanych i ozdabianych przez całe średniowiecze. Zmiana kształtu filarów z gęsto profilowanych przy łuku tęczowym na pozbawione profilowania w pozostałej części kościoła świadczy o zmianie koncepcji budowy w trakcie jej trwania.

Stan obecny

   Kościół zachowany jest w dobrym stanie i wciąż pełni funkcje liturgiczne. Należy do grupy bazylik środkowopomorskich (Darłowo, Słupsk, Białogard, Sławno) nawiązujących do korpusu katedry w Kamieniu Pomorskim i do bazyliki w Pelplinie. Obecnie wewnątrz kościoła spośród pierwotnego wyposażenia znajduje się gotycki krucyfiks z XIV wieku, późnogotyckie figury świętych z 1512 roku, pochodzące z dawnego gotyckiego ołtarza, oraz wczesnogotycka chrzcielnica.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Kubicki D., Gotyckie świątynie powiatów koszalińskiego i kołobrzeskiego, Pelplin 2001.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa katedrakoszalin.pl, Historia katedry.