Kościelniki Średnie – kościół Najświętszej Marii Panny

Historia

   Kościół Najświętszej Marii Panny powstał najpewniej w pierwszej połowie XIII wieku, najwcześniej w drugiej ćwierci tamtego stulecia a najpóźniej około jego połowy. Wzmiankowany był w źródłach pisanych po raz pierwszy w  1335 roku jako ecclesia lapidea – kościół kamienny. Przebudowywany był w 1454 roku oraz w połowie XVIII stulecia, kiedy to powiększono otwory okienne i wstawiono chór organowy. W latach 20-tych XVI wieku kościół dostał się do rąk protestantów, by w roku 1654 roku powrócić we władanie katolików. Funkcjonował jako kościół parafialny, następnie jednak został zamieniony na filię parafii w Uniegoszczy, a w roku 1861 podporządkowany parafii w Leśnej. W XIX wieku dostawiono do niego zakrystię i kruchtę. Uszkodzony w 1945 roku i nieużytkowany popadł w ruinę. Prace zabezpieczające wykonano dopiero w 2001 roku.

Architektura

   Kościół wzniesiono w centrum osady Kościelniki Średnie (Mittel Steinkirche) w sąsiedztwie dawnego zespołu dworskiego, przy skrzyżowaniu dwóch traktów biegnących niegdyś przez osadę: gościńca z Lubania do Leśnej oraz drogi prowadzącej do Grodnicy. Świątynię usytuowano na owalnej działce otoczonej  murem.
   Kościół powstał jako budowla orientowana, zbudowana z kamienia łamanego i z grubsza obciosanego piaskowca (wykorzystanego w ościeżach okien), składająca się z prostokątnej nawy o wymiarach 12,2 x 10,5 metra, czworobocznego, prawie kwadratowego prezbiterium o wymiarach 5,2×5 metrów i przylegającej do niego od wschodu półkolistej absydą. Od zachodu prawdopodobnie w XV wieku dostawiona została wyniosła, czworoboczna w planie wieża.
   Wewnątrz pierwotnie zarówno nawę jak i prezbiterium przykrywał drewniany strop. Około 1454 roku prezbiterium zostało zwieńczone sklepieniem gwiaździstym. Ościeża okienne apsydy wskazują na to, iż kościół posiadał pierwotnie staranną kamieniarkę dekoracyjną.

Stan obecny

   Kościół jest uznawany za jeden z najcenniejszych zabytków regionu, lecz pomimo tego znajduje się w stanie niezadaszonej ruiny. Zachował się pierwotny, nienaruszony układ przestrzenny, przy czym północne przybudówki są dodatkami nowożytnymi. Wszystkie otwory okienne i drzwiowe zostały przekształcone, za wyjątkiem jednego romańskiego okna apsydy. Z pierwotnych detali architektonicznych zachowały się gzymsy u nasady łuku tęczowego między nawą a prezbiterium. Zachowało się również, choć w zrujnowanym stanie, sklepienie gwiaździste z połowy XV wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Krawiec I., Rustecka M., Włochyński L., Romański kościół pw. NMP w Kościelnikach Średnich. Badania i rozważania na temat kierunków ewentualnych ingerencji konserwatorskich [w:] Dziedzictwo architektoniczne Badania oraz adaptacje budowli sakralnych i obronnych, red. E.Łużyniecka, Wrocław 2019.

Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.