Kościan – zamek i miejskie mury obronne

Historia

   Budowa murów obronnych w Kościanie nastąpiła w końcu XIV wieku lub po 1400 roku, w którym odnowiony został przywilej lokacyjny. W późniejszym okresie fortyfikacje były zapewne modernizowane. Zdaje się na to wskazywać rozbudowana forma przedbramia bramy Głogowskiej. Miasto otrzymało być może wtedy drugi mur na niektórych odcinkach. Data przebudowy grodu na zamek murowany nie jest znana. Nastąpiło to być może już przed połową XIV wieku, a najpóźniej w czasie budowy murów miejskich. Zamek był siedzibą starostwa grodowego, znajdującego się w rękach wielkich rodów wielkopolskich. Obwarowania ucierpiały zapewne w czasie wojen ze Szwedami w połowie XVII wieku, kiedy miasto i zamek zostały spalone. Większe zniszczenia dotknęły mury obronne Kościana w 1704 roku, przy powtórnym zajęciu miasta przez Szwedów. W XIX wieku cegła z murów była używana na budowę domów, co wydatnie przyśpieszyło dewastację obwarowań. Zamek zaniedbany nieco już w połowie XVI wieku, został sto lat później całkowicie spalony przez Szwedów i nie był już odbudowany.

Architektura

  Obwód murów obronnych zakreślał okrąg, wydłużony w kierunku południowo-wschodnim, dla połączenia z zamkiem. Powierzchnia miasta w murach wynosiła około 10 ha, a długość linii obwarowań 1150 metrów. Wzdłuż murów obronnych od strony miasta ciągnął się w średniowieczu nie zabudowany pas terenu, jedynie klasztor dominikanów w XV wieku zajął miejsce w sąsiedztwie obwarowań. Ceglany mur obronny miał nie mniej niż 6—7 metrów wysokości. Inne jego wymiary oraz sposób zwieńczenia nie są znane, nie był wzmocniony basztami. Miasto miało w średniowieczu dwie bramy: Poznańską od północnego wschodu i Głogowską w południowo-zachodniej części obwodu. O ich formie architektonicznej niewiele wiadomo. Prawdopodobnie mieściły się w typowych wieżach bramnych, wysuniętych przed linię murów na zewnątrz. Przedbramie bramy Głogowskiej powstało prawdopodobnie w wyniku jej rozbudowy w okresie późnego średniowiecza lub nowożytnym. Na początku XVI wieku przebito w murach furtę w zachodniej części obwodu, prowadzącą w kierunku klasztoru bernardynów.
    Gród kościański nie był początkowo związany z miastem, ale znajdował się bardzo blisko niego. Połączenie nastąpiło w trakcie budowy miejskich murów obronnych, które oparły się z obu stron o zamek. Powstał w ten sposób sprzężony zespół obronny złożony z miasta i przyległego do niego zamku. Miał on kształt regularnego czworoboku zbliżonego do kwadratu. Wjazd usytuowany w wieży bramnej prowadził od strony miasta, od którego dzielił go nie tylko mur, lecz także zapewne rów z wodą. Główny dom zamkowy stał od południa. Część północną zajmowały drewniane budynki gospodarcze, wschodnią natomiast mury zniszczonych lub nigdy nie dokończonych trzech domów zamkowych.

Stan obecny

   Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Z murów miejskich pozostał jedynie krótki fragment na tyłach kościoła Pana Jezusa.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.