Kościan – zamek i miejskie mury obronne

Historia

   Pierwsza wzmianka o obwarowaniach w Kościanie (castrum) zapewne jeszcze drewniano – zimnych, pochodzi z 1305 roku. Murowany zamek wzniesiono być może jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku, choć bardziej prawdopodobne jest jego wzniesienie z inicjatywy króla Władysława Jagiełły. Budowa miejskich murów obronnych w Kościanie nastąpiła w końcu XIV wieku lub po 1400 roku, w którym to odnowiony został przywilej lokacyjny. W późniejszym okresie fortyfikacje były zapewne modernizowane. Zdaje się na to wskazywać rozbudowana forma przedbramia Bramy Głogowskiej. Miasto otrzymało być może wtedy drugi mur na niektórych odcinkach.
   Zamek był siedzibą starostwa grodowego, znajdującego się w rękach wielkich rodów wielkopolskich. Wielokrotnie służył za miejsce pobytu Władysława Jagiełły w trakcie jego objazdów królestwa. W okresie od 1393 do 1433 roku przebywał tu aż 22 razy. Pomimo tego zamek zapewne nie posiadał zbyt wielkich walorów obronnych, gdyż w 1443 roku bez problemu zajęli go mieszczanie kościańscy.
   Nowożytne przebudowy zapewne nie zmieniły zbytnio wyglądu zamku, lecz pomimo prac remontowych prowadzonych w drugiej połowie XVI wieku przez starostę Piotra Opalińskiego, a później przed 1565 rokiem przez jego następcę Wojciecha Czarnkowskiego, zamek znajdował się w złym stanie. Obwarowania ucierpiały zapewne w czasie wojen ze Szwedami w połowie XVII wieku, kiedy miasto i zamek zostały spalone. Większe zniszczenia dotknęły mury obronne Kościana w 1704 roku, przy powtórnym zajęciu miasta przez Szwedów. W XIX wieku cegła z murów była używana na budowę domów, co wydatnie przyśpieszyło dewastację obwarowań. Zamek zaniedbany nieco już w połowie XVI wieku, został sto lat później całkowicie spalony przez Szwedów i nie był już odbudowany.

Architektura

   Kościan powstał w bagnistej dolinie rzeki Obry, zapewniającej znaczne naturalne warunki obronne. Oba elementy, zamek i miasto, tworzyły sprzężony zespół obronny, przy czym ich położenie sugeruje, iż mur miejski doprowadzono do wcześniej wzniesionego zamku.
   Obwód murów obronnych zakreślał okrąg, wydłużony w kierunku południowo-wschodnim, dla połączenia z zamkiem. Powierzchnia miasta w murach wynosiła około 10 ha, a długość linii obwarowań 1150 metrów. Wzdłuż murów obronnych od strony miasta ciągnął się w średniowieczu nie zabudowany pas terenu, jedynie klasztor dominikanów w XV wieku zajął miejsce w sąsiedztwie obwarowań. Ceglany mur obronny miał nie mniej niż 6 – 7 metrów wysokości. Inne jego wymiary oraz sposób zwieńczenia nie są znane, nie był wzmocniony basztami. Miasto miało w średniowieczu dwie bramy: Poznańską od północnego wschodu i Głogowską w południowo-zachodniej części obwodu. O ich formie architektonicznej niewiele wiadomo. Prawdopodobnie mieściły się w typowych wieżach bramnych, wysuniętych przed linię murów na zewnątrz. Przedbramie Bramy Głogowskiej powstało prawdopodobnie w wyniku jej rozbudowy w okresie późnego średniowiecza lub nowożytnym. Na początku XVI wieku przebito w murach furtę w zachodniej części obwodu, prowadzącą w kierunku klasztoru bernardynów.
   Gród kościański nie był początkowo związany z miastem, ale znajdował się bardzo blisko niego. Połączenie nastąpiło w trakcie budowy miejskich murów obronnych, które oparły się z obu stron o zamek. Miał on kształt regularnego czworoboku zbliżonego do kwadratu o boku długości około 50 metrów. Wjazd usytuowany w wieży bramnej prowadził od strony miasta, od którego dzielił go nie tylko mur, lecz także zapewne rów z wodą. Główny dom zamkowy stał od południa. Był piętrowy, podpiwniczony z jednotraktowym okładem izb, rozdzielonych między sobą drewnianymi lub szkieletowymi ściankami działowymi. W XVI wieku komunikację pionową umożliwiały w nim wewnętrzne schody umieszczone w sieni. Część północną zajmowały drewniane i szachulcowe budynki gospodarcze (kuchnia, stajnia, dom służby), wschodnią natomiast mury zniszczonych lub nigdy nie dokończonych trzech domów zamkowych. Wiadomo także, iż co najmniej od XVI stulecia funkcjonowały dwie furty: południowa wstawiona między dwa budynki, która prowadziła do browaru i łaźni usytuowanych nad sadzawką poza zamkiem oraz druga po stronie północnej. Zabudowa związana z zamkiem wznosiła się również w obrębie murów miejskich, na terenie między zamkiem a działkami miejskimi. Znajdował się tam szachulcowy młyn konny i duża drewniana stajnia.

Stan obecny

   Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Z murów miejskich pozostał jedynie krótki fragment na tyłach kościoła Pana Jezusa.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Pietrzak J., Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej, Łódź 2003.

Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.