Historia
Późnogotycka kolegiata św. Mikołaja została wybudowana na przełomie XV i XVI wieku, na miejscu wcześniejszego, późnoromańskiego kościoła, ufundowanego w pierwszej ćwierci XIII wieku przez biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, ówczesnego dziedzica wsi Końskie. Ów starszy kościół spalony został na skutek przypadkowego pożaru z 1492 roku. Zniszczenia musiały być duże, gdyż zdecydowano się na budowę od podstaw całkiem nowej świątyni, bez próby podjęcia napraw. Według przekazów pisanych w pożarze zniszczony miał zostać także dom plebana i archiwum, wraz ze wszystkimi nadaniami, przywilejami, czy uposażeniami.
Prace budowlane nad późnogotyckim kościołem przypuszczalnie ruszyły w niedługim czasie po pożarze. Trwały do około 1520 roku, kiedy to wystawiono dokument erekcyjny. W 1540 roku wydany został przywilej dla bractwa, funkcjonującego przy kościele od czasów króla Zygmunta Starego. Uposażenie kolegiaty u schyłku średniowiecza zapewne nie było tak hojne, jak za czasów biskupa Iwona, gdyż ród Odrowążów utracił wówczas na znaczeniu, rozrósł się i został podzielony na mniejsze gałęzie, co między innymi skutkowało mniejszą ilością donacji. Do bliższych darczyńców kościoła należeć mogli tylko dziedzice Końskich i linia Odrowążów Modliszewskich lub Bębnowskich.
W okresie wczesnonowożytnym kolegiata została spustoszona i rozgrabiona przez Szwedów, podczas najazdu z 1655 roku. Po zakończeniu konfliktu budynek zapewne odnowiono, a następnie wzbogacono o nowe wyposażenie około połowy XVIII wieku, gdy kolatorami byli Jan Małachowski i jego żona Izabela, w czasach których Końskie uzyskało prawa miejskiej. W 1777 roku kościół został gruntownie odnowiony, lecz późniejsze remonty z XIX wieku były już tylko doraźnymi próbami powstrzymania pogarszającego się stanu budowli. W latach 1902-1903 kościół został powiększony, kiedy to wydłużeniu poddano nawę od strony zachodniej, a obok postawiono neogotycką wieżę.
Architektura
Kościół usytuowano w centrum osady, we wschodniej części dawnego, obszernego placu targowego, od którego musiał być odgrodzony przykościelny cmentarz. Późnogotycki budynek wymurowany został z niewielkich ciosów kamiennych, jako budowla orientowana względem stron świata, jednonawowa, z węższym, prostokątnym prezbiterium po stronie wschodniej, przy którym od północy usytuowano zakrystię. Każda część przykryta była osobnym dachem, jednospadowym nad zakrystią, dwuspadowymi nad nawą i prezbiterium. Pierwotnie dachy mogły być kryte gontem, zgodnie ze stylistyką późnogotycką były wysokie i o stromych połaciach.
Nawa i prezbiterium kościoła wzmocnione zostały od zewnątrz uskokowymi przyporami, gęsto rozmieszczonymi, nie tylko w narożnikach, ale i pośrodku elewacji nawy, w tym dwoma środkowymi od zachodu. Zarówno wzdłuż elewacji nawy, jak i prezbiterium, poprowadzono gzyms cokołowy, gzyms koronujący, jak i gzyms kapnikowy, załamany w miejscach okien prezbiterium. Wejście wiodło dwoma portalami: zachodnim i południowym, obydwa prosto zamkniętymi. Oświetlenie zapewniały od południa i wschodu wysokie okna ostrołuczne, dwa w nawie i trzy w prezbiterium (dwa południowe i jedno wschodnie). Elewacja północna kościoła, zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną, pozbawiona była otworów. W ścianie zachodniej oprócz portalu umieszczono jedynie niewielką półkolistą wnękę ujętą w kamienną ramę, od górny zamkniętą dwuspadowo.
W środku prezbiterium zastosowano dwuprzęsłowe sklepienie gwiaździste, wtopione w ściany bez pośrednictwa wsporników. Zakrystia natomiast sklepiona została mniej dekoracyjną kolebką. Nawę u schyłku średniowiecza zapewne przykrywał drewniany strop lub otwarta więźba dachowa. W północnej ścianie prezbiterium umieszczono wykonane z piaskowca sakramentarium. Uzyskało ono spore rozmiary o wymiarach 1,4 × 0,8 metra, profilowane obramienie z zamknięciem w ośli grzbiet przechodzącym w krzyż i wykute po jego bokach dwa uproszczone przedstawienia kwiatów lilii. Wnęka zamykana była drzwiczkami w postaci żelaznej kraty.
Przy wznoszeniu kościoła późnogotyckie zastosowano elementy detalu architektonicznego przeniesionego ze starszej świątyni późnoromańskiej. Przede wszystkim był to półkolisty tympanon portalu wejściowego, zdobiony wykutym krzyżem równoramiennym oraz parą rozet po bokach, symbolizujących słońce i księżyc. Zewnętrzną część jego obramienia zajmował stylizowany motyw palmety, zaś w obrębie tympanonu finezyjnie wijąca się plecionka roślinna. Ponadto w późnogotyckim kościele wykorzystano kamień z romańskim ornamentem trójdzielnej wici roślinnej (możliwe że pierwotnie stanowił fragment obramienia portalu lub nagrobka).
Stan obecny
Widoczny dziś kościół został w dużym stopniu przekształcony na początku XX wieku, częściowo z zachowaniem pierwotnego stylu i podobnego budulca. Oryginalna późnogotycka część wyróżnia się ciemniejszą kolorystyką kamieni, która pozwala odróżnić współczesną, zachodnią część nawy i przekształcone szczyty. Z XIII-wiecznej budowli późnoromańskiej zachował się półkolisty tympanon, umieszczony obecnie nad portalem w południowej elewacji nawy. Inny fragment romańskiego detalu wmurowany został w południowo-zachodnią przyporę wieży na wysokości około 2 metrów. Z detalu kościoła późnogotyckiego zachowały się fragmenty płaskorzeźbionego fryzu arkadkowego z majuskułowymi napisami oraz herbami Odrowąż i Rawicz, umieszczone w południowej i wschodniej ścianie wieży, inskrypcja na północno-wschodniej przyporze, czy herb Leliwa wmurowany wtórnie w ścianę zachodnią. Wewnątrz w północnej ścianie prezbiterium znajduje się późnogotyckie sakramentarium, pochodzące z przełomu XV/XVI wieku, przetrwało także późnogotyckie sklepienie gwiaździste w prezbiterium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Rutkowska D., Kolegiata pod wezwaniem św. Mikołaja w Końskich. Przemiany strukturalne bryły i wnętrza na przestrzeni wieków, Końskie 2014.
Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000.