Historia
Konin uzyskał przywilej lokacyjny na prawie niemieckim przed rokiem 1293, a już w 1331 roku miasto zostało zniszczone przez Krzyżaków. Przeprowadzona później odbudowa, połączona z translokacją ze Starego Miasta, określiła ostatecznie układ przestrzenny Konina, utrwalony wzniesieniem miejskich murów obronnych. W trakcie tych prac budowlanych, gród leżący po zachodniej części miasta, został przekształcony na murowany zamek.
Obwód murowanych fortyfikacji nie został nigdy zamknięty. W drugim etapie planowano zapewne dokończenie pierścienia obwarowań, ale roboty te nie zostały wykonane, prawdopodobnie z powodu słabości ekonomicznej miasta. Mury obronne Konina oraz jednocześnie z nimi budowany zamek, powstały w ramach planowej akcji fortyfikowania kraju, realizowanej przez króla Kazimierza Wielkiego, który był zapewne inwestorem obu obiektów. Po jego śmierci w 1370 roku mogło zabraknąć funduszy i zapału na kontynuowanie prac, zwłaszcza że brakujący odcinek muru miejskiego ulokowany był w miejscu dobrze chronionym naturalnymi warunkami terenu.
Modernizacje obwarowań miejskich nie były odnotowywane w przekazach pisemnych, niemniej na podstawie źródeł ikonograficznych można sądzić, że rozbudowywane były bramy. Prace te mogły się wiązać z modernizacjami zamku z XV i XVI wieku (w 1425 roku odnotowano muratora imieniem Maciej), który był często odwiedzany przez władców, a potem funkcjonował jako siedziba starostów. Początkowo pełnił także rolę ochronną na wypadek najazdu krzyżackiego. Względna bliskość Pomorza, a jednoczesne oddalenie od terenu walk, spowodowały, iż w czasie wojny z Zakonem w 1433 roku swą siedzibę ulokował w nim król Władysław Jagiełło. Będąc już schorowanym i w podeszłym wieku, z Konina śledził przebieg wyprawy na Krzyżaków.
Fortyfikacje miasta oraz zamku uległy poważnym zniszczeniom w czasie wojny szwedzkiej w 1655 roku i od tego czasu nie były już remontowane. W końcu XVIII wieku istniały jeszcze obie bramy i znaczne partie muru obronnego z basztami, częściowo zamieszkałymi. Na przełomie XVIII i XIX stulecia nastąpiły duże rozbiórki, a resztki murów obronnych i zamku usunięto ostatecznie w 1818 roku i w latach 1863-1864. W końcu XIX wieku istniały już tylko nikłe ślady obwarowań.
Architektura
Miasto założono na obszarze przewężenia szerokiej doliny Warty, w miejscu gdzie płynęła zakolami mniej więcej na osi wschód – zachód. Zabudowania usytuowano na wyspie oblanej od północy głównym nurtem rzeki, a z pozostałych stron ramionami starorzecza, zapewne częściowo regulowanymi. Wybitne walory obronne miejsca wybranego pod lokację, tworzące analogię do położenia Kalisza, wzmocnione były jeszcze przez bagna, mokradła i podmokłe tereny zalewowe, prawdopodobnie otaczające kępę miejską z każdej strony.
Konin miał formę nieregularną, wydłużoną w kierunku północ – południe i dostosowaną do kształtu wyspy, na której leżał. Powierzchnia miasta wynosiła około 8 ha, długość obwodu 1100 metrów, ale mury obronne otaczały miasto zapewne tylko na około połowie tej długości. Otoczyły one Konin łukiem od południa chroniąc także częściowo jego wschodni i zachodni bok, gdzie dochodziły do fosy zamkowej. Natomiast od północy wymurowano jedynie bramę Toruńską strzegącą przeprawy przez Wartę. Brama wiązała się prawdopodobnie z obwarowaniami ziemnymi, broniącymi pozostałej części obwodu, trudno dostępnej z powodu bagien. Prawdopodobnie w średniowieczu nie została ukształtowana ulica podmurna, gdyż zabudowa nie dotarła do linii murów. Charakterystyczne było położenie kościoła parafialnego św. Bartłomieja w pobliżu fortyfikacji, w południowej części miasta przy bramie Kaliskiej. Zbudowany przed powstaniem murów obronnych, możliwe że był częściowo inkastelowany, na co wskazywałby rodzaj baszty w jego zachodniej części. Także po wybudowaniu fortyfikacji kościół mógł wspierać obronę i służyć jako punkt oporu po sforsowaniu bramy. Zewnętrzną obronę miasta stanowiły ramiona Warty przebiegające bezpośrednio za murami obronnymi oraz dodatkowo bagniste łąki otaczające miasto.
Mur miejski wzmocniony był basztami o nieznanej liczbie. Przekazy ikonograficzne odnotowały dwie baszty na północny – wschód od bramy Kaliskiej i jedną na zachód od niej. Czwarta mogła się znajdować w południowo – zachodniej części obwodu, gdzie na planie z 1796 roku ukazano dostawiony do muru budynek, zapewne przerobiony z baszty. Rozstaw wymienionych baszt między sobą i między basztami a bramą był różny i wynosił od 20 do 80 metrów. Dalsze baszty mogły istnieć w południowo – zachodniej i wschodniej części obwodu. Miały typową formę architektoniczną dla polskich baszt z XIV wieku: były prostokątne, otwarte do wnętrza miasta i wysunięte przed mur obronny na zewnątrz. Wymiary, wysokości i rodzaj zwieńczenia nie są znane.
Do miasta prowadziły dwie bramy: od północy Toruńska (zwana także Poznańską) i od południa Kaliska, obie leżące u wylotów głównej trasy komunikacyjnej przebiegającej przez miasto. Początkowo bramy mieściły się zapewne w niskich wieżach o czworobocznych rzutach. W bliżej nieznanym czasie, być może pod koniec średniowiecza, zostały rozbudowane. Toruńska wzmocniona została silną, kwadratową wieżą, przyległą do bramy od wschodu.
Zamek koniński stanowił wyodrębniony, przyległy do miasta od zachodu człon obronny. Nie był bezpośrednio połączony z murem miejskim, ani z wałem ziemnym, ale leżał w jego linii. Zbudowano go z cegły i kamienia (naroża, detale architektoniczne), na sztucznym, otoczonym fosą wzniesieniu, w miejscu starszego grodu kasztelańskiego. Fosa miała około 12 metrów szerokości i najpewniej była nawodniona. Według XVI-wiecznych inwentarzy przerzucony był nad nią drewniany most z samborzem, przed którym miał się znajdować drugi zwodzony most.
Zamek miał regularny plan zbliżony do kwadratu o wymiarach około 30 x 35 metrów. Otoczony był podwójnym obwodem muru, przy czym zewnętrzny pierścień wzniesiono w trakcie XV-wiecznej rozbudowy. Głównymi elementami zamku była ośmioboczna wieża o wysokości około 15 metrów, umieszczona w południowo – wschodnim narożniku, oraz dwupiętrowy, podpiwniczony dom mieszkalny od zachodu. Wjazd do zamku znajdował się w jego północnym boku, a jedyna droga prowadziła przez miasto, co tworzyło charakterystyczne dla zamków związanych z miastami funkcjonalno – obronne sprzężenie obu elementów. Między miastem a zamkiem istniała nie zabudowana przestrzeń, natomiast po stronie północnej ulokowany był przygródek o drewnianej zabudowie. Wiadomo iż w XVI wieku mieściła się na nim stajnia dla 40 koni.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego nie zachowały się żadne fragmenty obwarowań miejskich, ani zamku, co jest tym smutniejsze, iż jeszcze w XIX wieku istniały znaczne jego elementy z widocznym domem mieszkalnym i wieżą główną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Olejniczak K., Grody i zamki w Wielkopolsce, Poznań 1993.
Pietrzak J., Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej, Łódź 2003.
Tomala J., Murowana architektura romańska i gotycka w Wielkopolsce, tom 2, architektura obronna, Kalisz 2011.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.