Koło – zamek

Historia

   Zamek wzniesiony został prawdopodobnie w drugiej połowie XIV wieku z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, być może po 1362 roku, kiedy to lokowano pobliskie miasto. Stanął on na miejscu wcześniejszego założenia, którą była wieża-donżon, otoczona drewnianymi fortyfikacjami, prawdopodobnie wzniesiona w czasach panowania Władysława Łokietka na początku XIV wieku. Zamek zabezpieczał drogę prowadzącą z Wielkopolski w kierunku Łęczycy przez dolinę Warty. Był siedzibą starostów niegrodowych z których pierwszym znanym był Krystyn z Kozichgłów, zwany również Krzon.
   Okres świetności zamek przeżywał w XV wieku kiedy to odwiedzali go królowie oraz zbierała się w nim na zjazdach szlachta wielkopolska. Na podstawie znalezisk stwierdzić można, iż prowadzono wówczas intensywne prace budowlane przy wieży mieszkalnej i wewnątrz obwodu murów. W 1476 roku król Kazimierz Jagiellończyk wynagrodził księżnę Annę Sochaczewską, dając jej w dożywocie w zamian za utracone księstwo sochaczewskie Brdów, Boleniów i Koło wraz z zamkiem. Po sześciu latach powrócił on w ręce starostów, którzy rezydowali w nim do 1577 roku.
   Pod koniec XVI wieku zamek stracił na znaczeniu, a w 1655 roku uległ zniszczeniu w czasie najazdu szwedzkiego. W XVIII wieku został własnością bernardynów, którzy zaczęli go rozbierać, doprowadzając wraz z niszczącym działaniem rzeki do stanu ruiny.

Architektura

   Zamek wzniesiono na niewielkim wzniesieniu na lewym, podmokłym brzegu rzeki Warty w odległości około 3 kilometrów od miasta. Był on założeniem prostokątnym (z lekko załamaną kurtyną północną) o wymiarach 30×50 metrów z wieżą główną w południowym narożniku, wysuniętą w niewielkim stopniu z lica murów obronnych. Jest ona w podstawie kwadratowa, wyżej cylindryczna. Dziś ma wysokość ponad 16-17 metrów i wymiary w planie 8,2 x 8 metra. Pierwotne wejście do niej znajdowało się na wysokości 2 metrów ponad poziomem chodnika obrońców na koronie kurtyny południowo – zachodniej. Na górny taras prowadziła klatka schodowa umieszczona w grubości muru. Ślady po gniazdach belek wskazują, iż drewniane, płaskie stropy przedzielały wieżę na dwie kondygnacje. Nie jest pewne jak była zwieńczona. Jeśli wierzyć ikonografii posiadała machikuły i krenelaż oraz stożkowaty dach ceramiczny. Jej okna były prostokątne, zamknięte odcinkowo oraz silnie rozglifione. W północnej części zewnętrznej elewacji prawdopodobnie funkcjonował drewniany wykusz latrynowy.
   Obok wieży narożnej (w odległości około 8 metrów) w kurtynie wschodniej znajdował się czworoboczny budynek bramny o długości boków wynoszącej 9 metrów i grubości ścian 1,8 metra. Podparty był dwoma ukośnymi przyporami i znacznie wysunięty przed obwód. Wjazd prowadził poprzez szeroki na 1,8 metra przejazd bramny, prawdopodobnie poprzedzony zwodzonym mostem. Dodatkowo w murze południowo – wschodnim znajdowała się niewielka furta.
   Dziedziniec zamku zabudowany był budynkami drewnianymi lub szachulcowymi i nie był wybrukowany. Otaczały go wzmocnione przyporami mury obronne, których dzisiejsza wysokość w najwyższym miejscu dochodzi do 10 metrów. Posadowiono je na kamiennym cokole, przechodzącym powyżej 1,8 metra w ceglany mur o grubości między 1,9 a 2 metry. W wyższej partii zwężał się on, przechodząc ostatecznie w przedpiersie zwieńczone blankami (miały 2,15 metra wysokości). Po zachowanych gniazdach na belki w podstawie przedpiersia można się domyślać, iż ganek obrońców poszerzono o część drewnianą. Nie wiadomo czy chodnik w koronie murów był zadaszony.
   Przy zachodniej kurtynie zamku odkryto fundamenty starszej wieży lub domu wieżowego na planie prostokąta, wymurowanego z ciosów piaskowca i cegły na fundamencie z łamanych kamieni narzutowych. Przed powstaniem zamku stanowiła ona samodzielny obiekt mieszkalno – obronny. Posiadała wymiary 11,8 x 13,2 oraz grubość murów wynoszącą 2,5 metra. Była podpiwniczona i posiadała w przyziemiu podział na dwa pomieszczenia: większe o wymiarach 7,2 x 6,8 metra i mniejsze 8,8 x 2,2 metra w którym odkryto elementy ocembrowania studni. Pośrodku usytuowano przejście o szerokości 1,3 metra. Wysokość i podział wyższych kondygnacji nie jest znany, można jedynie przypuszczać że miała dwa albo trzy piętra. Wejście do niej umieszczono od strony południowo – wschodniej.
   Cały zamek pierwotnie otoczony był nawodnioną fosą. Na podzamczu odnaleziono relikty drewnianych umocnień zabezpieczających zamek od strony zalewowej.

Stan obecny

   Ruiny zamku położone są na niewielkim wzniesieniu w dolinie rzeki Warty i składają się z południowej linii muru, fragmentu kurtyny północno – zachodniej wraz z fundamentami wieży mieszkalno – obronnej, reliktów kurtyny południowo – wschodniej oraz wieży narożnej, której obecna wysokość dochodzi do 17 metrów. Wstęp na teren ruin jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Baciński J., Zamek królewski w Kole, Koło 2005.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Pietrzak J., Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej, Łódź 2003.