Koło – kościół Podwyższenia św Krzyża

Historia

   Gotycki kościół farny Podwyższenia Krzyża Świętego (pierwotnie pod wezwaniem św. Doroty) w Kole zaczęto budować na przełomie XIV i XV wieku. Jego budowa prowadzona była wieloetapowo. Wpierw powstało prezbiterium, które przez jakiś czas było budowlą samodzielną, o czym świadczą zachodnie skarpy, później wchłonięte przez korpus oraz zachodni szczyt prezbiterium widoczny na poddaszu, a także nietypowe schody w grubości muru ściany tęczowej.
   W 1409 roku przeprowadzona została konsekracja świątyni, prawdopodobnie składającej się jeszcze tylko z późniejszego salowego prezbiterium. W 1471 roku tenutariusz starostwa kolskiego Hińcza z Rogowa uposażył przy farze kolegium mansjonarzy, a wkrótce potem, w 1478 władze miasta ufundowały w kościele altarię. Prawdopodobnie fundacje te oznaczały, iż korpus kościoła był już wówczas ukończony.
   W początkach XVI wieku do korpusu nawowego dobudowano od południa kaplicę Mariacką (Matki Bożej), konsekrowaną w 1522 roku. Następnie, jeszcze w XVI stuleciu, prawdopodobnie w jego drugiej lub trzeciej dekadzie założono sklepienia nad prezbiterium.
   W XIX wieku z racji fatalnego stanu świątyni, przeprowadzono gruntowne prace remontowe. Założono wtedy sklepienia w części nawowej, dobudowano kruchtę po zachodniej stronie kościoła, a od północy przystawiono kaplicę. Prace restauracyjne kontynuowano w XX wieku m.in. przy renowacji ścian i gotyckich sterczyn.

Architektura

   Kościół zbudowany został z cegły w stylu gotyckim. Otrzymał duży trzynawowy korpus w układzie halowym, z obszernym, nieco szerszym od nawy głównej prezbiterium. Zostało ono wzniesione na planie prostokąta i wzmocnione z zewnątrz przyporami. Kościół przykryto dwuspadowym dachem, osobnym dla prezbiterium i korpusu nawowego. Szczyt prezbiterium ozdobiony został sterczynami, tynkowanymi wnękami oraz okrągłymi prześwitami, podobnie bardzo ozdobną formę nadano szczytowi zachodniemu oraz niewielkiemu szczytowi kaplicy Mariackiej, prostokątnej w planie, dostawionej od południa do trzeciego przęsła korpusu. Świątynia nie otrzymała wieży, jedynie niewielkich rozmiarów sygnaturkę w szczycie nawy głównej. Pierwotnie istniała natomiast kruchta i zakrystia po północnej stronie prezbiterium. Wewnątrz korpus i prezbiterium pierwotnie przykryte były drewnianymi stropami, dopiero w drugiej lub trzeciej dekadzie XVI wieku założono nad prezbiterium późnogotyckie żebrowe sklepienie gwiaździste.

Stan obecny

   Kościół zachował do dnia dzisiejszego pierwotną, gotycką bryłę, nieco zmienioną w trakcie XIX-wiecznych renowacji, w czasie których wymurowano lub przemurowano filary międzynawowe i założono neogotyckie sklepienia w korpusie. Z tego okresu pochodzą też kształty nowo przeprutych okien korpusu i częściowo okien prezbiterium (oryginalne są trzy okna w ścianie wschodniej prezbiterium). Niektóre z okien przesunięto względem oryginalnych otworów, a całość bryły powiększono o kruchtę zachodnią i północną kaplicę. Nie dotrwała natomiast średniowieczna kruchta i zakrystia przylegająca do prezbiterium od północy.
   W kościele z dawnego wyposażenia zachowała się kamienna płyta nagrobna starosty kolskiego Jana z Garbowa, zmarłego w 1454 roku syna słynnego Zawiszy Czarnego z Garbowa oraz późnogotyckie sakramentarium wykonane z piaskowca około połowy XVI wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.