Kołbacz – klasztor cysterski

Historia

   Fundacja klasztoru w Kołbaczu miała miejsce w 1173 roku. Kasztelan szczeciński Warcisław Świętoborzyc sprowadził tu cystersów z duńskiego klasztoru w Esrom. Nowe opactwo miało przyjąć nazwę Mera Vallis, czyli Czysta Dolina. Pierwsza grupa zakonników pod przewodnictwem opata Reinholda przybyła do Kołbacza na początku 1174 roku. W uposażeniu otrzymali sześć wsi, wkrótce powiększonych o kolejne trzy osady. W wyniku dalszych darowizn, zakupów i zamian dobra klasztorne już pod koniec XIV wieku stanowiły zwarty obszar włości rozciągający się wokół jeziora Miedwie, od rzeki Reglicy na zachodzie, po rzekę Inę na wschodzie. Zajmowali się rolnictwem, hodowlą, młynarstwem i rzemiosłem. W roku 1183 zakonnicy zmienili dolny bieg rzeki Płoni, kierując ją do swojej osady w Dąbiu, oraz spiętrzyli wodę koło Kołbacza powodując podniesienie poziomu wody w jeziorze Miedwie. W dobrach zakonnych prosperowały młyny wodne i wiatraki, warsztaty szewskie, garbarskie, siodlarskie, tkackie, sukiennicze, kowalskie. Znana była ich przędzalnia w Sobieradzu i warzelnia soli w Kołobrzegu. Nie mniejszą popularność zdobyły zakonne browary, winiarnie, cegielnie i około 30 karczm. Prowadzili także działalność polityczną, zasiadając w radach książęcych i biskupich. 
   Budowę świątyni rozpoczęto w 1210 roku w stylu późnoromańskim, a ukończono po ponad 130 latach, w 1347 roku, w stylu gotyckim. W roku 1242 podczas wojny książąt szczecińskich z Brandenburgią klasztor został dotkliwie splądrowany przez wojska pomorskie. Znaczne szkody poczyniły tez kolejne najazdy Brandenburczyków w 1273 i 1478, jak również najazd husytów w 1433 roku. Szkody były tak wielkie, że klasztor został zwolniony z wszelkich opłat na rzecz papieża, jednak nie odzyskał już nigdy dawnej świetności. W celu ustrzeżenia się przed podobnymi najazdami cały klasztor i najbliższe zabudowania otoczone zostały w XV wieku obwodem murów z basztami. Po sekularyzacji klasztoru w 1535 roku dobra zakonne trafiły do księcia szczecińskiego Barnima XI, który zamienił opactwo w rezydencję oraz siedzibę książęcej domeny. Duże zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia, a całkowitego upadku dokonał pożar z 1662 roku. Pierwsze prace restauracyjne podjęto dopiero w XIX wieku.

Architektura

   Kościół klasztorny pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny był świątynią trójnawową, orientowaną, wzniesioną na planie krzyża łacińskiego z transeptem i dwuprzęsłowym, pięciobocznie zamkniętym prezbiterium, które flankowane było przez dwie pary kaplic.
   Fasada zachodnia flankowana jest parą czterobocznych występów, z których jeden mieści schody. Najniższą kondygnację akcentuje fryz arkadkowy, powyżej znajdują się wielkie ostrołukowe blendy z których środkowa pierwotnie była oknem, a całość wieńczy trójkątny szczyt ze wspaniałą rozetą wypełnioną ceglanym maswerkiem.
   Prezbiterium dzieli się wyraźnie na zachodnie przęsło należące do fazy romańskiej i część wschodnią, gotycką. Pierwotnie zamknięte było apsydą, której fragmenty odkryto w trakcie badań archeologicznych. Najstarszą częścią kościoła jest romański transept i trzy wschodnie przęsła korpusu nawowego.  Zastosowano tam masywne filary przyścienne złożone z lizen i służek oraz półokrągłe, wąskie i rozglifione okna. W pięciu zachodnich przęsłach zamiast półkolumn zastosowano filary półośmioboczne, a okna są tu wyraźnie szersze, wyższe i zwieńczone ostrołukiem.  Większe różnice między etapami budowy widoczne są w elewacjach zewnętrznych. Najstarsza część charakteryzuje się staranną techniką ceglaną oraz obfitym użyciem elementów dekoracyjnych, w tym rożnych odmian fryzów.
   Wnętrze świątyni przesklepione było sklepieniem gwiaździstym w prezbiterium i nawie głównej oraz krzyżowo-żebrowym w ramionach transeptu.  Kościół przedzielony był także nieistniejącym już lektorium, które wyznaczało część przeznaczoną dla wiernych od tej dostępnej jedynie dla mnichów.
   Obok kościoła, po południowej stronie znajdował się wirydarz otoczony krużgankami do których przylegały zabudowania klasztorne. Północną część zachodniego skrzydła zajmował dom konwersów. Ten trójkondygnacyjny obiekt wzniesiono na rzucie wydłużonego prostokąta. Jego granitowe fundamenty kryją dwunawowe, pięcioprzęsłowe, kryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym pomieszczenie magazynowe. Zapewne przechowywano w nim produkty spożywcze przeznaczone na stół konwersów. Wyższa kondygnacja, wykonana w cegle o wątku wendyjskim, stanowiła refektarz konwersów. Elewacja zachodnia tej kondygnacji rozczłonkowana jest dziesięcioma ostrołukowymi oknami. Na elewacji wschodniej widnieją zaś ślady sklepień krużganka, który łączył się między innymi z pomieszczeniem studziennym (lavabo), usytuowanym naprzeciwko skrzydła południowego. Skrzydło to posiadło wysunięty ryzalitowo, podpiwniczony refektarz mnichów.
   Nieopodal, przy południowo – wschodnim narożniku wirydarza, od około 1300-1330 roku znajdował się dom opata. Łączył się on z klasztorem krytym krużgankiem. Wzniesiono go na rzucie prostokąta i ozdobiono detalem architektonicznym, nadającym mu reprezentacyjny charakter. Największą uwagę przyciąga obecnie dwudzielny portal zachodni, wychodzący pierwotnie na mały wirydarz otoczony krużgankami. Drugi portal znajdował się na osi galerii prowadzącej do skrzydła wschodniego głównego kompleksu konwentu.
   W zespole klasztoru po stronie wschodniej i południowo – wschodniej oprócz rezydencji opata znajdowały się zabudowania zajazdu, szpitala itp. Po północnej stronie kościoła usytuowano cmentarz. W 1302 roku w miejscu tym książę Otto I kazał wznieść kaplicę NMP i Wszystkich Aniołów. Od południa znajdowały się ogrody, a od zachodu zapewne budynki gospodarcze konwersów. Przez teren klasztoru przepływały przynajmniej dwa sztuczne kanały z XIV–XV wieku. Jeden z nich znajdował się po stronie południowej, przy nim zlokalizowano latryny opata, mnichów i konwersów. Drugi kanał od strony północnej opływał dom opata, częściowo wchodząc pod zabudowania tzw. małego klasztoru.
   Z istniejących niegdyś licznych zabudowań gospodarczych zlokalizowanych w obrębie klasztoru – stodół, spichlerzy, stajni, rzeźni, piekarni, wędzarni, mleczarni,  warsztatów szewskich, kołodziejskich, bednarskich – zachowała się tylko XV wieczna, gotycka stodoła (owczarnia). Budynek wzniesiono na planie prostokąta i wzmocniono przyporami. Pierwotnie prawdopodobnie otwarty był ostrołukowymi arkadami, które później zamknięto i zaopatrzono w okna szczelinowe. Dwuspadowy dach oparto o trójkątne szczyty, częściowo szkieletowe, częściowo drewniane. Całość zabudowań tworzyła osadę klasztorną, o wielkości wraz z klasztorem około 8 ha. Wydaje się, że zabudowania gospodarcze znajdowały się na zachód i północ od klasztoru. Po stronie wschodniej nad rzeką znajdował się młyn, kuźnia, tartak, zapewne też zabudowania rybaków. Część południowo – zachodnią osady zajmowały budynki browaru i tłoczni win. Po stronie południowo- -wschodniej prawdopodobnie jeszcze w czasach cysterskich wzniesiono domy mieszkalne dla służby.
   Całość założenia klasztornego otaczały od 1349 roku obwarowania. Wydaje się, iż cały pierścień umocnień o obwodzie około 1040 metrów składał się z trzech wyraźnych odcinków rozdzielonych bramami. Odcinek południowo-wschodni umocniony był najpewniej jedynie częstokołem lub nawet płotem. Ciąg południowy i południowo- -zachodni wzmocniono niskim murem, być może z dwiema basztami oraz fosą. Od strony północnej i północno-wschodniej znajdował się mur poprzedzony fosą, którą stanowiło stare koryto rzeki. Na teren kompleksu klasztornego prowadziły trzy bramy: Stargardzka od strony północno-wschodniej, z kierunku Stargardu i Księstwa Słupskiego, wzmocniona zachowaną do dziś basztą, Brama Jeziorna od południa, być może z kierunku Dębiny i grodziska stożkowatego oraz Brama Szczecińska od północnego zachodu, z kierunku Szczecina, Pyrzyc i dalej Pomorza Przedniego. Również teren osady podzielony był murami lub płotami na poszczególne części.
   Mur obronny prawdopodobnie był ceglaną ścianą o wysokości jedynie 2,5 metra, pozbawioną krenelażu, a więc stanowiącą tylko przeszkodę bierną, o niewielkiej grubości, zapewne zbliżonej do 0,5 metra. Do murów przylegały liczne budynki gospodarcze, a w zachodnim ciągu znajdowało się niewielkie zagięcie z zatoką. Mury obronne wzmocnione były kilkoma basztami. Najprawdopodobniej od strony zachodniej znajdowała się niewielka prostokątna baszta, wydaje się że kolejna znajdowała się od strony południowej. Również basztą mógł być obiekt na linii muru obronnego przylegający do równoległego budynku gospodarczego. Nie można też wykluczyć istnienia baszty narożnej w pobliżu stajni książęcej i kaplicy św. Ottona. Jedynym zachowanym do dziś elementem średniowiecznych umocnień jest tzw. Baszta Więzienna. Jest murowana z cegły na planie kwadratu o boku 5,5 metra, dwukondygnacyjna (pierwotnie czterokondygnacyjna) i nakryta dachem dwuspadowym. Komunikację wewnętrzną umożliwiały schody umieszczone w grubości muru. Ze wszystkich stron na dwóch wyższych poziomach baszty znajdują się szczelinowe otwory strzelnicze o znacznym prześwicie. Obok strzelnic czwartej kondygnacji widoczne są niewielkie wnęki, najpewniej ozdobne lub służące do zamontowania kroksztynów wspierających nadwieszany drewniany pomost, być może dawniej wieńczący budowlę. W pierwszej kondygnacji baszty, dostępnej bezpośrednio z przyziemia, mieści się ciemne, sklepione kolebkowo pomieszczenie, pierwotnie służące za karcer. Wyższe piętra zwieńczone były płaskimi, drewnianymi stropami.

Stan obecny

   Klasztor w Kołbaczu jest jeden z najcenniejszych zabytków architektury gotyku ceglanego na Pomorzu Zachodnim. Do dnia dzisiejszego przetrwał kościół klasztorny, niestety pozbawiony naw bocznych, kaplic przy południowym ramieniu transeptu oraz sklepień w nawie głównej. Z zabudowań klasztornych i gospodarczych znajdujących się wokół kościoła zachowała się jedynie mocno przebudowana północna część skrzydła zachodniego, tzw. dom konwersów. Zobaczyć można także dom opata zawierający wspaniałe detale architektoniczne, nadające mu reprezentacyjny charakter. Z systemu obronnego przetrwała baszta, zwana dziś Wieżą Więzienną. Ponadto w obrębie zespołu klasztornego zachowała się XV wieczna gotycka stodoła.

pokaż klasztor na mapie

pokaż stodołę na mapie

pokaż basztę Więzienną na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kuna M., Umocnienia obronne osady klasztornej w Kołbaczu, “Rocznik Chojeński” nr 8, Chojna 2016.
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa architektura.pomorze.pl, Kołbacz – klasztor pocysterski ( Kolbatz ).