Kłodzko – zamek i miejskie mury obronne

Historia

   Zamek w Kłodzku powstał na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu Kladsko z X wieku, należącego do czeskiego władcy Sławnika. Posiadał on wraz z miastem kluczowe znaczenie w regionie Kotliny Kłodzkiej, kontrolował bowiem przejście w dolinie rzeki Nysy, którym prowadził trakt handlowy wiodący z Europy południowej na Pomorze. Z tego też względu miejsce to stanowiło wielokrotnie przedmiot walk toczonych między czeskimi i polskimi władcami.
   Kłodzko od XI wieku było siedzibą z której zarządzano ziemią kłodzką. W 1114 roku pretendent do tronu czeskiego Sobiesław zdobył gród i podpalił jego drewniane obwarowania, lecz najpewniej odbudował je już jako władca Czech w 1129 roku. Z biegiem czasu u podnóża grodu, po stronie południowej i wschodniej uformowały się pod koniec XII wieku dwa podgrodzia, zalążek przyszłego miasta.  U zbiegu tych osad znajdowało się targowisko. Lokacja miasta łączącego obydwa ośrodki miała miejsce w pierwszej połowie XIII wieku, prawdopodobnie krótko przed 1250 rokiem.
   Murowany zamek wybudowano pod koniec XIII wieku, możliwe, iż z inicjatywy księcia piastowskiego Henryka IV Probusa, który władał Kłodzkiem w latach 1278-1290. W późniejszym okresie zarządzany był przez namiestników i starostów władców czeskich. Wraz z zamkiem, najprawdopodobniej jeszcze w końcu XIII wieku zaczęto budować murowane obwarowania miasta, które zastąpiły wcześniejsze umocnienia ziemno-drewniane. Wzmianki źródłowe potwierdzają ich rozbudowę w XV wieku o zewnętrzny, drugi pierścień murów. Duże walory obronne zamku i miasta potwierdzają nieudane próby zdobycia go przez husytów w 1428 roku i nieudany atak wojsk Macieja Korwina w 1470 roku.
   W 1459 roku ziemia kłodzka stała się samodzielnym hrabstwem i należała do Podiebradów. Rok później Jerzy z Podiebradów zatwierdził wszystkie przywileje miasta, dzięki czemu Kłodzko pozostało mu wierne w trakcie wojen z katolikami, nawet gdy w 1467 roku papież obłożył je z tego powodu interdyktem. Staraniem Jerzego po pożarze z 1469 roku przeprowadzono renowację i modernizację obwarowań, w trakcie której między innymi bramy otrzymały nowe wieże bramne.
   Po długotrwałych walkach i zamieszkach z drugiej połowy XV wieku Kłodzko wyludniło się i zubożyło. Wpływ na to miały również liczne epidemie (między innymi 1430, 1472, 1493 roku) oraz kolejne pożary (w 1493 roku) i wylewy Nysy (w 1454 i 1475 roku). Zapewne nie pozostało to bez wpływu na stan obwarowań miasta i zamku. Polepszenie sytuacji i wejście w okres dobrobytu nastąpiło w połowie XVI wieku. Dzięki temu w latach 1557-1560 zamek kłodzki rozbudowano powiększając podzamcze i nadając renesansowy wystój częściom mieszkalnym. Niestety w 1622 roku został on zniszczony przez wojska cesarskie w trakcie wojny trzydziestoletniej, a w końcu XVII i w XVIII wieku, średniowieczne jeszcze zabudowania całkowicie przebudowano na nowożytną twierdzę bastionową. W XIX wieku rozpoczęto również rozbiórkę miejskich murów obronnych.

Architektura

   Obwarowania miejskie wzniesiono na nieregularnym planie zbliżonym nieco do półksiężyca. Wzmocnione były basztami wykuszowymi na planie prostokąta i półkola oraz zespolone bramą z Mostem św. Jana, przerzuconym nad Młynówką. Łączyły się także z umocnieniami zamku. W drugiej połowie XV wieku baszty i bramy otrzymały zwieńczenia z ostrosłupowych hełmów. Poza bramą Górną (Mostową) od strony południowo – wschodniej oraz Dolną bramą na wyspie Piasek, były jeszcze trzy inne: Czeska od zachodu, Zielona (Zarzecka) od południowego – zachodu i Ząbkowicka (Szpitalna) od północnego – wschodu, oraz furty: Wodna i Łazienna.
   Do odtworzenia pierwotnego wyglądu zamku brakuje obecnie danych. Według czeskiego kronikarza Kosmasa na przełomie XI i XII wieku na wzgórzu zamkowym istniało murowane palatium. Pozostała zabudowa i obwarowania były zapewne drewniano – ziemne. W późniejszym okresie średniowiecza zamek był nieregularnym założeniem obronnym, ściśle powiązanym z obwarowaniami miejskimi, posiadającym liczne budynki świeckie, sakralne, dziedzińce i zabudowę towarzyszącą. Wiadomo, iż składał się z części górnej i dolnej (podzamcza), oddzielonych murem i przekopem. Wjazd na podzamcze umieszczony był w widocznej na weducie M.Meriana masywnej czworobocznej wieży bramnej. Część górna podobno posiadała trzy dziedzińce. W ostatniej ćwierci XV wieku  na jednym z nich powstała dwunawowa Sala Zielona, dekorowana malowidłami o motywach wici roślinnej, wykorzystywana przy okazji ważnych audiencji i uroczystości. Na zamku górnym znajdowała się również kaplica, prawdopodobnie pod wezwaniem Najświętszej Panny Marii oraz przynajmniej dwie czworoboczne wieże, przedstawione na weducie z XVI wieku.

Stan obecny

   Większość murów miejskich Kłodzka wyburzono w XIX i na początku XX wieku. Obecnie nieliczne fragmenty znajdują się u wylotu ulicy Traugutta, wzdłuż ulicy Nad Kanałem oraz poniżej ulicy Łukasińskiego. Po średniowiecznym zamku kłodzkim nie pozostały do dziś żadne ślady, został on całkowicie przekształcony w nowożytną twierdzę.

pokaż miejsce po zamku na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Broniewski T., Kłodzko, Warszawa 1970.
Frydrych B., Oniszczuk-Awiżeń K., Kłodzko w średniowieczu, Kłodzko 2009.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.