Historia
Pierwsza wzmianka pisemna o drewniano-ziemnej strażnicy krzyżackiej w dawnej pruskiej osadzie Rast pojawiła się w 1329 roku. Zakon utworzył ją w ramach szeregu twierdz, na wschodniej granicy nowo podbitego terytorium pruskiego plemienia Bartów. Warownie miały chronić zdobyty obszar i stanowić bazę do dalszej ekspansji na wschód, a także organizować osadnictwo i zarządzać podległym terytorium. Strażnicę kętrzyńską dwukrotnie spaliły najazdy litewskie pod wodzą księcia Olgierda i Kiejstuta w 1344/1345 i 1347 roku. Murowany zamek zwany Rastenburg, zaczęto budować po 1350 roku, wybierając nowe miejsce w narożniku rozwijającej się osady, która w 1357 roku otrzymała prawa miejskie. Ustanowiono w nim prokuratorię, która podporządkowana była komturii w Bałdze. Zamek miał umiarkowane walory obronne i prawdopodobnie z tego powodu w początku XV wieku otoczony został dodatkowym murem obronnym.
W lipcu 1410 roku, na wieść o śmierci wielkiego mistrza krzyżackiego i klęsce zakonu niemieckiego w bitwie pod Grunwaldem, mieszczanie pod wodzą burmistrza Johanna Bardina oraz bliżej nieznanego Jocharda, prawdopodobnie zobowiązanego do służby rycerskiej posiadacza ziemskiego, zajęli kętrzyński zamek. Już jednak w październiku, na skutek nieudanego oblężenia Malborka przez siły polsko-litewskie, zamek w Kętrzynie ponownie znalazł się w rękach urzędnika zakonu niemieckiego, a przywódcy rewolty zostali ścięci. Po raz kolejny zamek został zajęty w 1454 roku, po wybuchu powstania i wojny trzynastoletniej. Zbuntowani mieszkańcy Kętrzyna pod wodzą rzemieślników z cechu szewców, mieli wówczas utopić w stawie krzyżackiego prokuratora Wolfganga Sauera, co prawdopodobnie wynikało z jego wcześniejszych konfliktów z miastem (rok wcześniej skazał na śmierć trzech przyłapanych na kłusownictwie chłopów z okolic Kętrzyna). Następnie zarząd nad zamkiem objął pruski rycerz Otto Machwic, którego garnizon odgrywał istotną rolę w organizacji działań militarnych wojsk polskich i Związku Pruskiego w rejonie wielkich jezior mazurskich i na pograniczu wielkiej puszczy. Zakon odbił swą siedzibę przy pomocy oddziałów najemnych w 1461 roku i odtąd aż do 1525 pozostawała ona w jego rękach.
Od 1525 roku Kętrzyn znalazł się w granicach Prus Książęcych, zamek zaś przeznaczony został na lokalną siedzibę książęcych starostów grodowych. Wiązało się to z przebudową i modernizacją średniowiecznej budowli. Między innymi w 1682 roku rozebrano górną kondygnację północnej części zamku, razem z ozdobnymi szczytami, a także zrównano wysokością wszystkie skrzydła. Po pożarze w 1797 roku zamek stał się własnością miasta, które zaadaptowało go na kwaterę komendanta, a później siedzibę urzędu skarbowego. Wtedy też przebite zostały w murach zamkowych prostokątne okna. W 1945 roku zamek spłonął, a odbudowany został w latach 60-tych XX wieku. Na szczęście nie nawiązano do jego przedwojennego wyglądu, lecz poddano częściowej regotyzacji, przywracając oryginalną wysokość skrzydła północnego.
Architektura
Zamek sąsiadował od zachodu i częściowo północy z ufortyfikowanym miastem, przed które był nieco wysunięty ku wschodowi. Po stronie południowej płynęła rzeka Guber, od której pociągnięto kanał młyński, rozlewający się pod zamkiem w pokaźny staw. Kolejny kanał zabezpieczał budowlę po stronie wschodniej, gdzie łączył staw młyński z jeziorem Górnym na północy. Sam zamek był budowlą niewielką, wyraźnie mniejszą od innych siedzib wznoszonych przez zakon krzyżacki. Posiadał bezwieżową, trójskrzydłową konstrukcję, o wymiarach 31,3 × 36,7 metra, wzniesioną z cegły o układzie gotyckim na kamiennym cokole. Jeśli wyposażony był w przedzamcze, to znajdowało się ono między zamkiem i miastem, w obrębie murów obronnych.
Główny budynek o rzucie prostokąta długości 31,1 metrów i szerokości 13,1 metrów powstał od północy. Jego wnętrze podzielono na trzy kondygnacje nadziemne. Nad gospodarczym przyziemiem z trzema komorami umieszczono także trzy komnaty: dwie reprezentacyjno-mieszkalne (izba prokuratora, refektarz), a od wschodu kaplicę. Wyżej znajdowała się kondygnacja magazynowo-obronna, szczególnie ważna, gdyż zamek nie posiadał wieży. Okna przyziemia były niewielkie, ostrołuczne, każde osadzone w ostrołucznie zamkniętej wysokiej płycinie. Okna piętra były większe, rozmieszczone naprzemiennie z blendami o identycznym, ostrołucznym wykroju. Skrzydło północne wyróżniały także szczyty zaopatrzone w blendy i sterczyny. Okna kondygnacji magazynowej zamykały już mniej reprezentacyjne łuki odcinkowe.
Pozostałe dwa skrzydła zamku (południowe i wschodnie) były węższe i niższe. Prawdopodobnie pełniły funkcje gospodarcze i pomocnicze. Być może umieszczono w nich także izby mieszkalne dla gości (wiadomo, że na zamku swoją komnatę miał komtur bałgijski). Niewielki dziedziniec otaczały drewniane krużganki, a po całym obwodzie zamek otaczał ganek obronny. W zachodnim odcinku muru umieszczono niewielki prostokątny budynek bramny, na którym po 1528 roku nadwieszono wykusz. Do bramy raczej nie prowadził drewniany most zwodzony, gdyż musiałby on być poprzedzony dołem przekopanym przez całą szerokość parchamu.
Zewnętrzne obwarowania zamku składały się z obwodu zewnętrznego muru parchamu, wzmocnionego od wschodu dwoma narożnymi basztami czworobocznymi. Być może w XVI wieku dobudowana została trzecia baszta narożna o rzucie cylindrycznym. Zamek od strony miasta zapewne oddzielał kolejny mur, natomiast po południowej stronie warowni przekopano wspomniany powyżej kanał, który spiętrzając wody utworzył połączony z fosami staw młyński. Funkcjonował na nim wodny młyn zamkowy.
Stan obecny
Odbudowany po zniszczeniach wojennych zamek zachował bryłę z okresu średniowiecza, z którą niestety nie współgrają duże, prostokątne, nowożytne otwory okienne. W całości nowożytnym dodatkiem jest również okrągła wieża schodowa. Obecnie wewnątrz zamku mieści się Biblioteka Miejska oraz Muzeum Regionalne, a w piwnicach skrzydła północnego ma siedzibę bractwo rycerskie. W zbiorach muzeum znajdują się m.in. kolekcje obrazów, rzeźb, a także zabytkowych mebli. W sezonie turystycznym zamek otwarty jest od wtorku do niedzieli w godzinach 9.00-18.00, poza sezonem w godzinach 9.00-17.00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom II Mazury, red. R.Czaja, R.Golba, zeszyt 4 Kętrzyn, Toruń 2019.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M., Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Herrmann C., Mittelalterliche Architektur im Preussenland, Petersberg 2007.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Steinbrecht C., Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen, Berlin 1920.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur, Warszawa 2008.