Kętrzyn – zamek krzyżacki

Historia

    Pierwsza wzmianka o drewniano – ziemnej strażnicy krzyżackiej w dawnej pruskiej osadzie Rast pochodzi z roku 1329. Zakon umieścił ją tu w ramach całego szeregu twierdz na wschodniej granicy nowo podbitego terytorium. Warownie miały chronić zdobyty obszar i stanowić bazę do dalszej ekspansji na wschód, a także organizować osadnictwo i zarządzać podległym terytorium. Strażnicę tą dwukrotnie spaliły najazdy litewskie pod wodzą księcia Olgierda i Kiejstuta w 1345 i 1348.
    Murowany zamek krzyżacki Rastenburg zaczęto budować po 1350 roku, wybierając nowe miejsce w południowo – wschodnim narożniku rozwijającej się osady, która w 1357 roku otrzymała prawa miejskie. Ustanowiono w nim prokuratorię, która podporządkowana była komturii w Bałdze. Miał on umiarkowane walory obronne i prawdopodobnie z tego powodu w początku XV wieku otoczony został dodatkowym murem obronnym.
    W 1454 roku po wybuchu wojny trzynastoletniej, zbuntowani mieszkańcy Kętrzyna pod wodzą rzemieślników z cechu szewców, zdobyli zamek i utopili w stawie krzyżackiego prokuratora Wolfganga Sauera. Zakon odbił swą siedzibę przy pomocy oddziałów najemnych w 1461 roku i odtąd aż do 1525 pozostawała ona w jego rękach. Cech szewców został dodatkowo ukarany zakazem zasiadania w radzie miasta. Po tej dacie Kętrzyn znalazł się w granicach Prus Książęcych, zamek zaś przeznaczony został na lokalną siedzibę książęcych starostów grodowych. Wiązało się to z przebudową i modernizacją średniowiecznej budowli. Między innymi w 1682 roku rozebrano górną kondygnację północnej części, razem z ozdobnymi szczytami i zrównano wysokością wszystkie skrzydła. Po pożarze w 1797 roku zamek stał się własnością miasta, które zaadaptowało go na kwaterę komendanta, a później siedzibę urzędu skarbowego. Wtedy też przebite zostały w murach zamkowych prostokątne okna. W 1945 roku zamek spłonął, a odbudowany został w latach 60-tych XX wieku. Na szczęście nie nawiązano do jego przedwojennego wyglądu, lecz poddano częściowej regotyzacji, przywracając oryginalną wysokość skrzydła północnego.

Architektura

   Zamek sąsiadował od zachodu z miastem i był nieco wysunięty przed wschodni odcinek murów obronnych. Był budowlą niewielką, wyraźnie mniejszą od innych siedzib wznoszonych przez zakon. Posiadał bezwieżową, trójskrzydłową konstrukcję, o wymiarach 31,3 x 36,7 metra, wzniesioną z cegły na kamiennym cokole. Nie posiadał przedzamcza.
    Główny budynek o rzucie prostokąta i trzech kondygnacjach nadziemnych, powstał od północy. Nad gospodarczym przyziemiem umieszczono reprezentacyjne komnaty (izby prokuratora, refektarz), od wschodu zaś kaplicę. Wyżej znajdowała się kondygnacja magazynowo-obronna, szczególnie ważna, jako że zamek nie posiadał wieży. Ganek obronny obiegał cały obwód zamku. Skrzydło północne wyróżniały także szczyty zaopatrzone w blendy i sterczyny. Pozostałe dwa budynki były węższe i niższe, prawdopodobnie pełniły funkcje gospodarcze, być może umieszczono tam także izby dla gości. Wiadomo iż na zamku swoją komnatę miał komtur bałgijski. Niewielki dziedziniec otaczały drewniane krużganki. W murze umieszczono także niewielki ryzalit bramny z wykuszem powstałym po 1528 roku. Prowadził do niego drewniany most zwodzony, umieszczony ponad fosą.
   Zewnętrzne obwarowania składały się z murów obwodowych z trzema basztami pochodzącymi z XVI wieku. Dwie z nich były okrągłe, a północno – wschodnia czworokątna. Zamek od strony miasta zapewne oddzielała fosa, natomiast po południowo – wschodniej stronie warowni przekopano kanał i spiętrzając wody utworzono, połączony z fosami, staw młyński. Funkcjonował na nim wodny młyn zamkowy.  W 1622 roku aby usprawnić komunikację w narożniku dziedzińca wybudowano okrągłą wieżę schodową.

Stan obecny

    Odbudowany po zniszczeniach wojennych zamek zachował bryłę z okresu średniowiecza, z którą niestety nie współgrają duże, prostokątne, nowożytne otwory okienne. Obecnie wewnątrz zamku mieści się Biblioteka Miejska oraz Muzeum Regionalne, a w piwnicach skrzydła północnego ma siedzibę bractwo rycerskie. W zbiorach muzeum znajdują się m.in. kolekcje obrazów, rzeźb, a także zabytkowych mebli. W sezonie turystycznym zamek otwarty jest od wtorku do niedzieli w godzinach 9.00-18.00, poza sezonem w godzinach 9.00-17.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Warmii i Mazur, Warszawa 2008.