Historia
Kętrzyn (niem. Rastenburg) założony został przy zamku krzyżackiego prokuratora w latach 40-tych XIV wieku. Osada ta początkowo chroniona mogła być jedynie lekkimi obwarowaniami drewniano-ziemnymi, które nie uchroniły mieszkańców przed najazdem litewskim z 1344 lub 1345 roku. We wzmiance o tych wydarzeniach po raz pierwszy odnotowano funkcjonowanie bram („extra portas”), przed którymi miało zostać zamordowanych czterdziestu pięciu wolnych pruskich mieszkańców. Po raz kolejny wojska litewskie najechały okolice Kętrzyna w 1346 lub 1347 roku. W latach 50-tych XIV wieku osadę odbudowano i w 1357 roku obdarzono przywilejem lokacyjnym. Rozpoczęto także prace fortyfikacyjne, gdyż w akcie lokacyjnym wspomniano dwie bramy, identyfikowane z bramą Sątoczeńską, później zwaną Wysoką, oraz bramą Młyńską. Były to zapewne jeszcze obwarowania drewniano-ziemne, mające stanowić tymczasową, szybko utworzoną ochronę mieszczan, które stopniowo zaczęto przekształcać w murowane (zapewne już od początku miasto było planowane jako jeden zwarty zespół obronny, zintegrowany z zamkiem i warownym kościołem św. Jerzego). W 1374 roku po raz pierwszy wzmiankowany był miejski mur obronny.
W trakcie wojny trzynastoletniej mieszkańcy Kętrzyna opowiedzieli się po stronie Związku Pruskiego i szybko zajęli kętrzyński zamek. W pierwszej fazie konfliktu Kętrzyn obok Królewca i Sępopola stanowił w regionie trzon opozycji przeciw zakonowi krzyżackiemu, dysponując największym potencjałem społecznym i gospodarczym pośród mniejszych okolicznych miast. Zdobycie przez wojska zakonne Knipawy w 1455 roku oraz zamków w Reszlu i Szestnie, znacznie pogorszyło położenie militarne Kętrzyna, dlatego mieszczanie sami spalili przedmieścia w celu ułatwienia obrony miasta przed wojskami komtura Elbląga Heinricha Reuss von Plauena. Brak wystarczającego wsparcia militarnego ze strony króla polskiego i Związku Pruskiego sprawił, że od początku 1460 roku mieszczanie Kętrzyna zaczęli rozważać przejście na stronę wielkiego mistrza. Ostatecznie o kapitulacji miasta przesądził w 1461 roku upadek Sępopola i obiecana przez wielkiego mistrza amnestia. Kętrzyn pozostał w granicach państwa krzyżackiego, a jego obwarowania do końca średniowiecza nie były wystawiane na działania militarne.
W trakcie wojny polsko-szwedzkiej z 1628 roku, Kętrzyn zdobyty został przez oddział wojsk polskich pod dowództwem pułkownika Jakuba Butlera. Żołnierze wdarli się do miasta przez furtę Wodną przy kościele św. Jerzego, w wyniku zdrady jednego z miejscowych szewców. Podczas walk zginęło kilku mieszczan, ale najpewniej na ulicach miasta, a nie podczas obrony przy wykorzystaniu fortyfikacji. Po zajęciu miasta żołnierze przystąpili do plądrowania domów, ponadto zdewastowali budynek szkoły łacińskiej. W kolejnym roku zmusili mieszkańców do budowy ziemnych wałów i szańców, musieli więc uznać średniowieczne obwarowania za niewystarczające. Opuszczenie miasta przez wojska polskie nastąpiło bez walk, jeszcze przed końcem 1629 roku.
Kętrzyn przez długi czas dbał o dobry stan obwarowań, pomimo utraty ich znaczenia militarnego. Oprócz funkcji wojskowej pomagały one bowiem przy poborze ceł od towarów przywożonych do miasta. Znaczenie miała również możliwość ochrony miasta przed obcymi, zwłaszcza gdy na terenie Prus pojawiały się epidemie. W latach 1646 i 1648 naprawiono mury przy bramie Młyńskiej oraz murowany z cegły most przed bramą Wysoką. W 1653 roku wymieniono nakrycia dachowe na gankach biegnących u szczytu murów oraz naprawiono most zwodzony zawieszony nad fosą przed bramą Młyńską. W 1698 roku istniejący w murach wyłom załatano palisadą, a w 1700 roku odbudowano basztę i dużą część muru w pobliżu bramy Wysokiej, które zawaliły się w poprzednim roku. Dzięki tej trosce można było skutecznie ochronić miasto przed epidemią dżumy, która siała spustoszenie w latach 1708-1711 (w Kętrzynie zmarły wówczas jedynie trzy osoby).
Kres funkcjonowania kętrzyńskich obwarowań miejskich przyniosła druga połowa XVIII wieku. Wielki pożar miasta z 1761 roku spowodował zniszczenie drewnianych elementów fortyfikacji i zapoczątkował rozbiórkę murów obronnych, które stały się źródłem darmowego budulca dla zniszczonego miasta. Obydwie bramy miejskie zostały rozebrane w 1819 roku, zapewne celem polepszenia komunikacji. Prace rozbiórkowe trwały jeszcze w drugiej połowie XIX wieku, kiedy to między innymi w 1868 roku wyburzono część muru obronnego w pobliżu dawnej bramy Wysokiej, w celu lepszego połączenia miasta z przedmieściem. Ostatnie rozbiórki przeprowadzono w 1913 roku, gdy usunięto fragment dawnego muru obronnego i połączono obszar Starego Miasta z nową ulicą Moltkego (późniejsza Daszyńskiego).
Architektura
Miasto założono na niskim wzgórzu na prawym brzegu rzeki Guber, po północnej stronie jej koryta, płynącego doliną na linii wschód-zachód. Na północnym-wschodzie blisko miasta znajdowało się jezioro Górne, natomiast na wschodzie na początku XIV wieku rozciągał się las zwany Kirne, stanowiący część wschodniej granicy terytorium plemiennego Bartów. Miejski mur obronny został wzniesiony na planie nieregularnego czworoboku, lekko wydłużonego na linii wschód-zachód, obejmującego obszar około 4 ha. W narożniku południowo-zachodnim, chronionym najwyższymi skarpami, funkcje obronne pełnił połączony z fortyfikacjami kościół św. Jerzego. W narożniku południowo-wschodnim znajdował się natomiast zamek krzyżacki, zintegrowany z obwarowaniami Kętrzyna, ale mający od strony miasta własny mur obronny. Zarówno z zamkiem, jak i południowym odcinkiem obwarowań miejskich, sąsiadował kanał młyński, przekopany od koryta rzecznego i rozlany w staw po stronie południowo-wschodniej. Ów staw młyński połączono z jeziorem Górnym kolejnym kanałem, zapewniającym dodatkową ochronę po wschodniej stronie miasta.
Mur miejski zbudowano z cegły układanej w wątku gotyckim, także przy wykorzystaniu zendrówki, murowanych na kamiennym cokole o szerokości od 1,2 do 1,7 metra. Jego wysokość rzekomo dochodzić miała do 10 metrów. W późniejszym okresie, mur przynajmniej na niektórych odcinkach zwieńczony był daszkiem ponad chodnikiem obrońców, ale najpewniej pierwotnie posiadał jedynie krenelaż z niezadaszonym chodnikiem straży. Sądząc po przekazach ikonograficznych, blanki miały przebite otwory strzeleckie. Obwód wzmocniony został około 13 basztami o bliżej nieznanym rozmieszczeniu. Wiadomo, iż z pewnością umieszczone były w północno-wschodnim i północno-zachodnim narożniku, a dwie znajdowały się przy kościele św. Jerzego. Tam też na murze znajdowała się co najmniej jedna bartyzana. Baszty miały formy czworoboczne i cylindryczne. Zewnętrzną strefę obrony stanowiła fosa, częściowo poprowadzona przez naturalne parowy.
Do miasta prowadziły dwie główne bramy: Wysoka (zwana także Królewiecką) i Młyńska. Brama Wysoka utworzona została w zachodniej części północnego odcinka obwarowań, na osi placu rynkowego. Przed nią w średniowieczu rozwinęło się Przedmieście Chłopskie z kościołem św. Katarzyny, mające formę wsi w typie owalnicy, z której rozchodziły się trakty do Sątoczna, Barcian i Reszla. Brama Młyńska umieszczona została po stronie południowo-wschodniej, w bliskiej odległości od zamku krzyżackiego i młynu wodnego, od którego uzyskała nazwę. Chroniły ją zarówno rozlewiska wodne, jak i sama bliskość zamku. Przed nią, po obu stronach rzeki, rozwinęło się przedmieście zwane Wolą Zamkową, na terenie którego znajdowała się kaplica i szpital św. Ducha. Dodatkowo po stronie południowej, przy kościele św. Jerzego funkcjonowała furta Wodna, ułatwiająca komunikacje z brzegiem rzeki Guber. Tamtędy wiodła też droga do stawu młyńskiego, który był między innymi źródłem wody do gaszenia częstych pożarów.
Obie główne bramy umieszczone były w czworobocznych wieżach z przejazdami w przyziemiu. Prawdopodobnie zwieńczone były gotyckimi szczytami od strony czołowej i miejskiej. Wjazd do bramy Wysokiej dodatkowo zabezpieczony był dość szerokim międzymurzem, utworzone między głównym murem a pasem drugiego, niższego muru z dodatkowym przedbramiem. Mur parchamu wzmacniać mogły w narożnikach dwie cylindryczne baszty i kolejna flankująca bramę zewnętrzną. System zabezpieczeń bramy Wysokiej podyktowany był zapewne słabymi walorami obronnymi terenu, który od strony północnej był stosunkowo płaski i za wyjątkiem fosy pozbawiony przeszkód wodnych.
Stan obecny
Do czasów współczesnych najlepiej zachował się fragment muru miejskiego na tyłach kościoła św. Jerzego, w północno-zachodniej części miasta oraz po stronie północno-wschodniej dawnego obwodu, gdzie widoczna jest przebudowana czworoboczna baszta narożna. Niestety mur nie zachował się do pełnej wysokości, w wielu miejscach został też mocno przemurowany. Nie przetrwała też żadna z bram miejskich.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom II Mazury, red. R.Czaja, R.Golba, zeszyt 4 Kętrzyn, Toruń 2019.
Czubiel L., Domagała T., Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur, Olsztyn 1969.
Herrmann C., Mittelalterliche Architektur im Preussenland, Petersberg 2007.
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.