Kętrzyn – kościół św Jerzego

Historia

   Rozpoczęcie budowy kościoła kolegiackiego św. Jerzego w Kętrzynie miało miejsce w 1359 roku na miejscu dawnej strażnicy krzyżackiej. Z końcem XIV wieku kościół powiększono o drugą, wschodnią więżę,  zaś około 1410 roku podwyższono starszą wieżę zachodnią. W latach 1470-1485 kościół powiększono i przekształcono w pseudobazylikę. Prezbiterium i przylegająca do niego zakrystia powstały po pożarze, który miał miejsce w 1500 roku. W końcowym etapie rozbudowy, staraniem mistrza Matza z Gdańska, kościół otrzymał sklepienia kryształowe. W latach dwudziestych XVI wieku przekształcono go na świątynię luterańską. W 1581 roku huragan zerwał dach wieży zachodniej, a dziesięć lat później spłonęła ona od uderzenia pioruna. W czasie renowacji krenelaż w zniszczonej wieży zachodniej zastąpiono dachem, przebudowano także kaplicę św. Jakuba i wzniesiono chór. Kolejne większe prace renowacyjne przeprowadzono dopiero w XIX wieku i po II wojnie światowej.

Architektura

   Kościół usytuowano w południowo – zachodnim narożniku miasta, dzięki czemu wpisany został w obwód obwarowań. Początkowo miał postać orientowanej budowli salowej, murowanej z cegły w układzie polskim na podmurówce z kamienia polnego, która powiązana była narożnikiem z czworoboczną wieżą obronną oraz z murami miejskimi. W związku ze swym usytuowaniem i obronnym charakterem budowla zaopatrzona została w hurdycje. Jego elewacje wzdłużne rozdzielone były dużymi ostrołucznymi oknami, zaś krótszą ścianę wschodnią ozdobiono gotyckim szczytem schodkowo – sterczynowym.
   Z końcem XIV wieku przy ścianie wschodniej dostawiono czworoboczną wieżę dzwonną o wysokości około 32 metrów, która częściowo przysłoniła starszy szczyt, zaś około 1410 roku podwyższono starszą wieżę zachodnią, tak iż przewyższyła kalenicę korpusu nawowego. Jej wysokość osiągnęła wówczas około 40 metrów wysokości. Wymurowano także szczyt fasady zachodniej.
   W latach 1470-1485 kościół powiększono i nadano mu formę trójnawowej pseudobazyliki o pięciu przęsłach długości, jednocześnie wzmocniono wieżę zachodnią zaopatrując ją w murowany krenelaż w miejsce pierwotnych drewnianych ganków. W ostatnim etapie rozbudowy po 1500 roku wzniesiono wielobocznie zamknięte, odchylone od osi korpusu prezbiterium i przylegającą do niego zakrystię z kaplicą na piętrze. Prezbiterium wzmocniono wysokimi przyporami, pomiędzy którymi umieszczono duże, ostrołukowe okna. Wewnątrz przykryto je sklepieniem kryształowym opartym na motywie gwiazdy sześcioramiennej, natomiast w korpusie nawowym i w kaplicy św. Jakuba założono sklepienia o motywie gwiazdy ośmioramiennej.

Stan obecny

   Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie jest najlepiej zachowanym kościołem obronnym na Mazurach i jest jednym z najcenniejszych zabytków gotyckiej architektury sakralnej w Polsce. Współczesna forma kościoła ukształtowana została w wyniku przekształceń w okresie od XIV do XVI wieku. Wstęp do kościoła jest wolny, odpłatnie można także zwiedzić muzeum parafialne, cele więzienne i lapidarium.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Rzempołuch A., Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991.
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.

Strona internetowa leksykonkultury.ceik.eu, Bazylika Świętego Jerzego w Kętrzynie.