Kamieniec Ząbkowicki – klasztor cysterski

Historia

    Klasztor w Kamieńcu Ząbkowickim został założony przez augustianów w pierwszej połowie XIII wieku, jednak już w 1247 roku, z powodu wewnętrznych problemów zakonu, został przekazany cystersom. Co prawda, augustianie próbowali bronić swej własności zwracając się do papieża, lecz w 1251 roku Innocenty IV zatwierdził objęcie ziemi kamienieckiej i wieczyste jej posiadanie przez cystersów. Wkrótce rozpoczęli oni wznoszenie kościoła i zabudowy klasztornej według własnej reguły.
    Pod koniec XIII wieku w skład dóbr klasztornych wchodziło kilkanaście wsi, a w klasztorze przebywało nawet do 80 zakonników. Wraz z opactwem zaczęła rozwijać się osada, którą w niedługim czasie cystersi obłożyli dziesięciną i stworzyli na jej terenie folwark. Cystersi prowadzili działalność rolniczą, której sprzyjała dobra jakość gleb w rejonie doliny Nysy Kłodzkiej, prowadzono także hodowlę bydła, koni i owiec. Stawy dostarczały opactwu ryb, a pasieki miodu, zajmowano się tkactwem, krawiectwem, garbarstwem, szewstwem, piekarstwem, piwowarstwem i gorzelnictwem. Wyroby te zaspakajały potrzeby klasztoru, ludności wsi klasztornych, były także sprzedawane na targach. Funkcjonowały również kuźnie klasztorne. Kolejną gałęzią przemysłu było młynarstwo. Młyny klasztorne przerabiały głównie zboże z folwarków należących do opactwa, ale zdarzało się że korzystali z nich inni ludzie. Cystersi jako jedni z pierwszych na Dolnym Śląsku zaczęli budować młyny wodne. Jeden z nich znajdował się w obrębie klasztoru. Napędzany był wodą ze specjalnie przeprowadzonego kanału zwanego Młynówką. Cystersi kamienieccy posiadali jeszcze młyny w okolicznych wsiach, ale najciekawszym był należący do opactwa, kupiony w 1326 roku, młyn pływający na tratwach czy barkach, który można było przesuwać w dowolne miejsce rzeki. W 1273 książę Henryk IV Prawy przekazał mnichom prawo do wydobywanych na terenach należących do opactwa minerałów i złóż. Do poprawy zamożności klasztoru przyczyniły się zwolnienia z podatków na rzecz księcia, które zakonnicy sukcesywnie uzyskiwali. W 1356 książę ziębicki Mikołaj uwolnił ich całkowicie od takich świadczeń.
    Klasztor kamieniecki był liczącą się w średniowieczu siłą polityczną. Opactwo pełniło rolę mediatora w konflikcie biskupa wrocławskiego Tomasza Zaremby z Henrykiem IV Prawym. Mnisi popierali zjednoczeniowe plany tego władcy i wspierali go w dążeniach do osiągnięcia korony. O ich przychylność starał się również król czeski Wacław II. Wynikiem tego była przekazana opactwu w 1294 istotna darowizna miasta Międzylesia wraz z przyległymi do niego terenami. Dobrobyt i znaczenie spowodowały, iż u progu XIV wieku rozpoczęto budowę nowego gotyckiego założenia klasztornego wraz z kościołem.
    Okres prosperity zakończył się w XV wieku, kiedy to opactwo dwukrotnie, w 1426 i 1428 roku, najechali husyci, następnie Węgrzy, a kolejnych zniszczeń dokonały powodzie, które miały miejsce w 1496 i 1501 roku. W wyniku tych najazdów ucierpiały nie tylko dobra klasztorne, ale i sam konwent. Liczba zakonników zmalała z około osiemdziesięciu w 1359 do około sześćdziesięciu w 1426 i zaledwie czternastu w 1463 roku. W 1524 klasztor kamieniecki padł ofiarą dużego pożaru, który strawił część zabudowań i opóźnił czas zakończenia prac remontowych.
    Kolejnym okresem w którym klasztor podupadł była wojna trzydziestoletnia. Opactwo i jego posiadłości zostały zdewastowane i ograbione przez walczące armie.  Ponadto zakonnicy zmuszeni byli zakwaterować wojska saksońskie, jak również łożyć pieniądze na budowę okopów i umocnień w okolicach Barda. Dodatkowo w 1633 roku wybuchła epidemia dżumy, a z powodu drożyzny panował głód.
    Odbudową dóbr klasztornych i życia duchowego zajął się przybyły z Lubiąża opat Szymon III Rudiger. Wyremontowano kościół oraz rozpoczęto kompleksową przebudowę opactwa w stylu baroku. Powstał także nowy browar, piekarnia, karczma i folwark, założono bibliotekę klasztorną. Następcy Szymona: Fryderyk Steiner, Augustyn Neudeck, i Gerard Woywoda kontynuowali odbudowę i przebudowę. Okres rozkwitu zakończył się wraz z nastaniem wojen śląskich. Klasztor obłożony wysokimi podatkami zaczął popadać w zadłużenie, dochodząc niemalże do stanu bankructwa. Dodatkowo funkcjonowanie utrudniała ingerencja Habsburgów w życie zakonne i wybór opatów. W 1807 roku w Kamieńcu stacjonowały wojska napoleońskie, dodatkowo obciążając klasztor. W 1810 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III wydał edykt sekularyzacyjny likwidujący opactwo. Zakonnicy wysłani zostali do pracy w parafiach diecezjalnych, a dobra klasztorne uległy rozproszeniu i dewastacji. W roku 1817 w klasztorze wybuchł pożar, w wyniku którego część pomieszczeń uległa zniszczeniu. W czasie II wojny światowej w klasztorze i kościele znajdowała się największa na Śląsku składnica dzieł sztuki i archiwaliów. Od zakończenia wojny kościół pocysterski pełni rolę kościoła parafialnego. W zachowanych budynkach klasztoru utworzono oddział Archiwum Państwowego, a w obiektach gospodarczych ośrodek hodowli.

Architektura

    Opactwo założono w dolinie Nysy Kłodzkiej, u ujścia Budzówki i u podnóża Gór Bardzkich. Powstało ono na zrębach klasztoru augustianów i prawdopodobnie dlatego miało odmienny układ od pozostałych założeń cysterskich, mianowicie zabudowę klasztorną umieszczono po północnej, a nie południowej stronie kościoła. Świątynię wzniesiono nietypowo jako budowlę halową, a nie bazylikową, trójnawową z transeptem i prezbiterium zakończonym prostą ścianą. Ma ona 70 metrów długości, 20 metrów szerokości, 24 metry wysokości, a długość nawy poprzecznej wynosi 39 metrów. Nawy mają jednakową wysokość na całej swojej długości. Całość budowli wzmocniono wysokimi przyporami, pomiędzy którymi przepruto duże ostrołukowe okna. Kościół zwieńczono dachami dwuspadowymi, a pierwotnie krótsze ściany korpusu, prezbiterium i transeptu wieńczyły gotyckie szczyty. Wnętrza zwieńczono sklepieniami żebrowo-krzyżowymi z około 1400 roku.

Stan obecny

    Do czasów współczesnych w najlepszym stanie przetrwał kościół klasztorny pod wezwaniem św. Jakuba Starszego. Zachował on swą gotycką bryłę, zniekształconą jedynie przez przekształcone w okresie baroku szczyty korpusu, prezbiterium i transeptu oraz nowożytna kruchta przy fasadzie zachodniej. Z założenia klasztornego zachowały się tylko niektóre nowożytne obiekty. Na północ od kościoła widoczne są fundamenty krużganków otaczających niegdyś wirydarz i pierwotnych budynków. W dawnym budynku opackim zbudowanym w przedłużeniu północnego skrzydła klasztoru znajduje się współcześnie oddział Archiwum Państwowego we Wrocławiu. Obiekty gospodarcze opactwa zajmuje współcześnie Ośrodek Hodowli Zarodowej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku [w:] Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 1-4, Warszawa 2013.
Strona internetowa wikipedia.org, Opactwo Cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim.