Kamień Pomorski – konkatedra św Jana Chrzciciela

Historia

   Katedrę ufundował w 1176 roku książę pomorski Kazimierz I w związku z przeniesieniem siedziby biskupów pomorskich z pobliskiego Wolina. Pierwotnie świątynia była wznoszona w stylu romańskim. W latach 1180-1210 wzniesiono prezbiterium i chór z transeptem, a do zasadniczego korpusu dobudowano zakrystię. Kruchtę południową wybudowano w latach 1230-1250. W 1308 roku nieukończoną budowlę zniszczyły wojska brandenburskie. Po wznowieniu prac, budowę bazyliki kontynuowano w stylu gotyckim. Po 1310 roku wzniesiono krużganki po północnej stronie, a w latach 1325-1350 nad skrzydłem wschodnim katedry dobudowano pomieszczenie gotyckie, w którym w późniejszych czasach mieścił się katedralny skarbiec. Na początku XIV wieku powstały malowidła na sklepieniu prezbiterium oraz w apsydzie. W tym samym czasie zbudowano korpus bazylikowy na pierwotnym fundamencie romańskim, gotycką ceglaną wieżę i lektorium przed prezbiterium. W 1419 roku zbudowano przylegającą do nawy południowej kaplicę Lepelów. Kościół ukończono pod koniec XV wieku. Zbudowano wówczas przylegający do prezbiterium od strony południowej kapitularz.
   W 1535 katedra przeszła w ręce kościoła ewangelickiego. Podczas wojny trzydziestoletniej doszło do zniszczenia wnętrza, lecz dzięki hojności księcia Ernesta Bogusława von Croya świątynia w drugiej połowie XVII wieku uzyskała nowe barokowe wyposażenie. W 1802 roku zburzona została gotycka wieża katedry. Nową neogotycką dzwonnicę wzniesiono w 1855 roku, przeprowadzono także prace renowacyjne. W latach 60-tych XX wieku dokonano regotyzacji i renowacji świątyni.

Architektura

   Katedra jest romańsko – gotycką budowlą wzniesioną z cegły w wątku wendyjskim i kwadr granitowych w dolnych partiach transeptu. Kościół jest trójnawowy z kwadratowym prezbiterium zakończonym apsydą.  Od północy przylega do niego dwuprzęsłowa zakrystia z apsydą, a na południu znajduje się kapitularz na planie kwadratu i kruchta. Od zachodu bryłę zamyka czworoboczna, w obecnej formie nowożytna wieża. Po stronie północnej do korpusu nawowego przystawiono otoczony krużgankami wirydarz z piętrowym skrzydłem wschodnim. Co ciekawe nawy boczne korpusu nie są równej szerokości. Nawa południowa o późnogotyckich formach jest znacznie szersza niż północna, prawdopodobnie z powodu wcześniejszego rozpoczęcia budowy krużganków. Kościół nad prezbiterium, transeptem i nawą główną nakrywają dachy dwuspadowe, nawy boczne nakryte są natomiast dachami jednospadowymi.
   Katedra przy względnej prostocie projektu, zadziwia różnorodnością szczegółów: wąskie ostrołukowe okna o różnych formach, arkadowe gzymsy, lizeny, czy późnogotyckie attyki. Ściany gotyckiego korpusu opięte są przyporami, między którymi umieszczono duże trójdzielne, ostrołukowe okna, a elewacja nawy południowej została zwieńczona ażurową attyką, złożoną z trójkątnych szczytów o bogatej dekoracji. Pośrodku jej długości umieszczono wieżyczkę schodową tworząc akcent osiowy.
   Jako, iż w trakcie prac budowlanych doszło do kilkukrotnych zmian warsztatu budowlanego i planu, to elewacja zewnętrzna apsydy w górnej części jest znacznie uboższa. Urywają się tam wielostopniowe lizeny i glazurowane na czarno kolumienki, a artykulacja jest znacznie skromniejsza. W transepcie zmiany te poskutkowały wprowadzeniem granitu pomiędzy częściami ceglanymi. Południowa część poprzecznej nawy, skierowana w stronę kanonii i kurii biskupiej była także główną fasadą. Umieszczono tam najbardziej rozbudowany portal z ościeżami dekorowanymi kolumienkami z terakotowych segmentów i ze sztucznego kamienia, a elewację transeptu bogato dekorowano. Umieszczono na niej narożne lizeny połączone fryzem arkadowym, triadę okien flankowaną blendami o trójlistnych zwieńczeniach i trzy podobne nisze na szczycie. Dodatkowo wewnętrzne pola blend wyróżniono wątkiem opus spicatum, a ich uskoki obwiedziono smukłymi kolumienkami. Podobne profile zastosowano w ościeżach okien. O ile wschodnia część kościoła wzniesiona została w stylistyce romańskiej, to zachodni korpus nawowy został już utrzymany w formach gotyckich.
   Wnętrze prezbiterium, transeptu i część nawy nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, natomiast nawa południowa nakryta jest sklepieniem gwiaździstym. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych wielkimi ostrołukowymi arkadami. Na sklepieniu prezbiterium i nawy głównej zachowały się fragmenty polichromii z pierwszej połowy XIV wieku. W ołtarzu głównym umieszczony jest późnogotycki tryptyk z około 1520 roku, a w północnym ramieniu transeptu ustawiona jest wczesnogotycka chrzcielnica z XIV wieku. W łuku tęczy znajduje się gotycki krucyfiks z połowy XV wieku. Na ścianie południowego ramienia transeptu zawieszone są obrazy ze scenami pasyjnymi z 1527 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, 2012.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.

Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Kamień Pomorski, katedra św. Jana Chrzciciela.