Kalisz – zamek królewski

Historia

   Murowany zamek w Kaliszu powstał w XIV wieku z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego. Wzniesiono go w mieście lokowanym w latach 1253-1268, które zastąpiło starszy gród i osadę na pobliskim Zawodziu. Jako warownia królewska zamek początkowo często gościł monarchów. Przebywał tu wpierw Kazimierz Wielki, następnie Władysław Jagiełło, który w latach 1394-1433 odwiedził Kalisz aż 27 razy, a po 1402 roku spędzał w nim około tygodnia w okresie Wielkanocy. Wiadomo, iż władca ten w 1394 roku przekazał staroście Sędziwojowi z Szubina 100 grzywien na renowację lub rozbudowę zamku. Późniejsi królowie na zamku przebywali już rzadziej, stał się on więc przede wszystkim rezydencją starosty i siedzibą sądów. W XVI wieku stanowił rezydencję wielkopolskich dygnitarzy: starosty generalnego, wojewody kaliskiego, burgrabiego, a okresowo także polskich królów.
   Do upadku zamku przyczynił się pożar z 1537 roku, po którym odbudowano go jedynie częściowo. Stan budowli poprawił się nieco pod koniec XVI wieku i na początku XVII wieku, nadal jednak nie wszystkie pomieszczenia nadawały się wówczas do zamieszkania. W połowie XVII wieku w okresie potopu szwedzkiego zamek pozbawiono fortyfikacji (między innymi bramy głównej), a dalsze zniszczenia przyniosły wojny szwedzkie w latach 1726—1730. Przeprowadzania prac remontowych zaprzestano w drugiej połowie XVIII wieku. W 1792 zamek popadł w całkowitą ruinę podczas pożaru Kalisza, a w 1803 roku wypalone ruiny zamku zostały rozebrane.

Architektura

   Zamek zbudowano w obrębie miasta, które ulokowano w miejscu z natury obronnym, na piaszczystej, śródrzecznej wyspie w przewężeniu doliny Prosny, pośród rozlewisk i starych koryt rzek Prosny i Swędrni. Usytuowany był w północno – wschodniej części Kalisza, bezpośrednio przy miejskim murze obronnym, na położonych na północny – zachód od Bramy Toruńskiej dwu piaszczystych łachach utworzonych przez wody Prosny. Przed przystąpieniem do prac budowlanych usunięto istniejące tu wcześniej drewniane zabudowania oraz zasypano starorzecze faszyną i kamieniami, a następnie fundamenty obsypano ziemią podnosząc teren o około 2 metry.
   Zamek miał kształt opartego o mur miejski bezwieżowego czworoboku, zbliżonego do kwadratu o boku długości 46 metrów lub według innej teorii nieregularnego czworoboku z lekko załamanym skrzydłem północnym i wymiarach 40 x 50 metrów. Wzniesiono go z cegły na cokole z kamieni narzutowych łączonych wapienną zaprawą oraz prawdopodobnie także z kamieni ciosanych użytych w skrzydle północnym. W jego skład wchodziło prostokątne, czterokondygnacyjne główne skrzydło, usytuowane od północy w ciągu linii muru miejskiego oraz budynek bramny w południowo – zachodnim boku, stanowiący wjazd na dziedziniec zamkowy od strony miasta. Droga do niego prowadziła przez zwodzony most przerzucony nad fosą. Od XV wieku most zwodzony działał na zasadzie przeciwwagi, w momencie podnoszenia przedniej części, która tarasowała przejazd, tylna część opadała do dołu w budynku bramnym.
   Skrzydła poprzeczne: wschodnie i zachodnie, pełniły prawdopodobnie funkcje pomocnicze. Dom zachodni miał trzy lub cztery kondygnacje bez piwnicy, z podziałami wewnętrznymi przeprowadzonymi za pomocą drewnianych ścianek działowych. W budynku tym wykonano mniejszą furtę wiodącą ku północnemu – zachodowi, gdzie od XV wieku funkcjonował chroniony przekopem przygródek (około 40×50 metrów). Otaczał go mur oparty o obwarowania miejskie, a dodatkowo w obręb jego fortyfikacji włączono jedną z kaliskich baszt. Rdzeń zamku zabezpieczała nawodniona fosa o szerokości 14-15 metrów i głębokości około 3 metrów. Przerzucony przez nią drewniany most miał 11,5 metra długości.
   Nie ma pewności czy wszystkie zabudowania zamku powstały już w okresie rządów Kazimierza Wielkiego, czy część z nich była efektem modernizacji z XV wieku. W swym ostatecznym kształcie pod koniec średniowiecza zamek był głównie budowlą rezydencjonalną o niezbyt dużych walorach obronnych, zależną w dużym stopniu od sprzężonego z nią miasta.

Stan obecny

   Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Obecnie partie murów fundamentowych, które zostały odsłonięte w trakcie badań archeologicznych, po zabezpieczeniu i zakonserwowaniu, udostępniono w formie rezerwatu archeologicznego.

pokaż miejsce na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Pietrzak J., Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej, Łódź 2003.