Kalisz – gród na Zawodziu

Historia

   Gród na Zawodziu powstał w bagnistej pradolinie Prosny około IX/X wieku, choć nieprzerwane osadnictwo na terenie Kalisza stwierdzono już od okresu neolitu przez epokę brązu, wczesną epokę żelaza, okres przedrzymski i okres wpływów rzymskich. Powyższe fakty oraz podobieństwo średniowiecznej nazwy Kalisza do antycznej Kalisii, wzmiankowanej w 158 roku n.e. przez Klaudiusza Ptolemeusza, są powodem uznawania Kalisza za najstarszy ośrodek w Polsce.
  Powstanie grodu ożywiło rozwój istniejącej już osady rzemieślniczej z kościołem św. Wojciecha oraz utworzenie obok otwartej osady targowej. Zespół obu osad z czasem stał się jednym z ważniejszych politycznie i handlowo grodów kasztelańskich. Wedle kroniki Galla Anonima w 1106 roku Bolesław Krzywousty zdobył i spalił gród po walce z bratem Zbigniewem, jednak odbudowane Zawodzie największy rozwój przeżywało za czasów Mieszka III Starego, który rozbudował gród, a w połowie XII wieku ufundował nową, murowaną świątynię na miejscu starszej drewnianej.
   Po śmierci Mieszka III, przez 30 lat trwały zatargi i walki o prawa do ziemi kaliskiej. W 1233 roku Henryk Brodaty najechał zbrojnie ziemię wielkopolską, zniszczył gród na Zawodziu, po czym wzniósł nowy około 1,5 km na północ, gdzie z czasem wyrosło miasto Kalisz. Od tego czasu stary, zniszczony gród ulegał stopniowej degradacji. Ostateczny kres osadzie położył najazd Krzyżaków w 1331 roku.

Architektura

   Gród z IX wieku był niewielkim założeniem o kształcie zbliżonym do owalu. W X – XI wieku, a więc w okresie wczesnopiastowskim, dokonano zmian w jego rozplanowaniu. Gród znacznie powiększono, zwłaszcza po stronie południowej, ale i na wschodzie oraz zachodzie, obejmując zasięgiem kilka naturalnych wyniesień utworzonych przez rzekę. Wnętrze podzielono na część sakralną i część rezydencjonalno – administracyjną po stronie południowej, przy czym obie części rozdzieliło obniżenie terenu związane z pierwotnym przebiegiem koryta rzeki. W części południowej grodu usytuowany został drewniany budynek, być może będący siedzibą lokalnego władcy. Całość grodu zajęła wówczas obszar około 100 x 175 metrów. Funkcje mieszkalne i gospodarcze przejęły liczne osady otwarte na Zawodziu i Starym Mieście.
   Północna część grodu zajęta została przez budowle sakralne i zabudowania z nimi powiązane. Najwcześniejszą świątynią był drewniany kościół wokół którego chowano zmarłych. Składał się on z nawy o wymiarach 7,6 x 7,8 metra oraz czworobocznego prezbiterium o wielkości 3,9 x 3,8 metra. Wzniesiono go w konstrukcji zrębowej, prawdopodobnie z oszalowanymi ścianami. Wewnątrz ściany wylepiane były gliną, pośród której odnaleziono drobiny stopionego brązu, być może stopione gwoździe służące do przymocowywania ozdobnych tkanin.
   W połowie XII wieku na miejscu drewnianej świątyni stanął murowany, romański kościół  św. Pawła. W pierwszej fazie była to budowla jednonawowa, zamknięta na wschodzie płytkim przęsłem prezbiterialnym z apsydą, a od zachodu zaopatrzoną w czworoboczną w planie wieżę. Ta ostatnia miała charakterystyczną formę o dłuższych bokach usytuowanych na linii północ – południe. W drugiej fazie rozbudowy wnętrze kościoła wzbogaciła empora zachodnia, umieszczona w nawie i na nią otwarta. Wejście do niej wiodło przez dobudowaną po stronie południowo – zachodniej wieżyczkę schodową, zapewne połączoną także z wieżą główną. Kościół posiadał więc wyraźną gradację wysokości w trzech wyróżniających się członach, począwszy od najwyższego zachodniego (wieża główna) a skończywszy na najniższym wschodnim (apsyda). W kaliskiej świątyni doszło najpewniej do do połączenia lokalnej, wielkopolskiej tradycji wyposażania ważnych fundacji książęcych w masyw zachodni z wieżą na osi, z rozprzestrzeniającym się od połowy XII wieku modelem trójczłonowego kościoła salowego. Typ ten ukształtował się i rozpowszechnił w romańskiej prowincjonalnej architekturze Niemiec, silnie oddziaływając na państwa Europy Środkowej.
   Pod koniec XII wieku, z powodu częstych powodzi oraz podniesienia poziomu wody na dnie doliny Prosny, zmniejszono powierzchnię grodu i znacznie podwyższono umocnienia obronne. Obszar grodu zajmował wówczas około 80 x 100 metrów. Utrzymano podział na część sakralną i świecką, jednak zmieniło się miejsce położenia rezydencji władcy, która najpewniej znajdowała się wówczas w południowej części wyższej partii grodu. Dodatkowo w ciągu umocnień po stronie zachodniej zbudowano czworoboczną wieżę obronną na kamiennych fundamentach.

Stan obecny

   Obecnie na terenie średniowiecznego grodu na Zawodziu w Kaliszu mieści się Rezerwat Archeologiczny “Kaliski gród Piastów”, będący oddziałem Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Odtworzono bramę wjazdową z częstokołem i mostem nad fosą. W ciągu zachowanego do dziś wału obronnego zrekonstruowano wieżę. Odbudowano również fragment dawnych umocnień drewniano-ziemnych i odtworzono fundamenty romańskiej świątyni, we wnętrzu której zaznaczono zarys wcześniejszego, drewnianego kościoła. Zbudowano również siedem budynków mieszkalnych, różniących się wielkością, konstrukcją ścian oraz pokryciem dachów, a także przeznaczeniem. Są to chaty: rymarza, komesa, wdowy tkaczki, chata służebna, chata rycerza, kowala i garncarza. Uwzględniono również rekonstrukcję grobu kurhanowego, a nawet odtworzono łodzie dłubanki. Można także wziąć udział w licznych imprezach plenerowych, odbywających się na terenie grodu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Baranowski T., Najwcześniejsze budownictwo sakralne Kalisza [w:] Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.
Rodzińska – Chorąży T., Kościół pod wezwaniem św. Pawła na Zawodziu w Kaliszu w kontekście architektury w Polsce na przełomie XII i XIII wieku [w:] Kalisz na przestrzeni wieków: konferencja naukowa pod przewodnictwem prof. dr hab. Henryka Samsonowicza, red. Baranowski T., Buko A., Kalisz 2013.
Rodzińska – Chorąży T., Kościół pod wezwaniem św. Pawła na Zawodziu w Kaliszu – na tle architektury romańskiej [w:] Modus. Prace z historii sztuki IV, 2003.
Strona internetowa cit.kalisz.pl, Kaliski Gród Piastów Zawodzie-Oddział Muzeum Okręgowego.