Kałdus – gród

Historia

   We wczesnej epoce żelaza na krawędzi doliny Wisły wzniesiona została obwałowana osada ludności kultury łużyckiej. Długo po jej opuszczeniu lub zniszczeniu, w XI/XIII wieku na pozostawionym po wcześniejszych mieszkańcach wyniesieniu terenu, powstał rozległy kompleks osadniczy obejmujący gród, osadę podgrodową o charakterze rzemieślniczo – handlowym oraz dwa cmentarze. Zespół w Kałdusie był obok Gdańska najważniejszym we wczesnym średniowieczu centrum osadniczym na Pomorzu Wschodnim. O jego szczególnym znaczeniu strategicznym i politycznym decydowało dogodne położenie na skrzyżowaniu dwóch głównych szlaków handlowych: nadwiślańskiego i rusko-bałtyckiego. W pierwszej połowie XI wieku funkcjonował tu ośrodek władzy politycznej Bolesława Chrobrego i Mieszka II, przy którym rozpoczęto także budowę murowanej bazyliki. Zagadką pozostaje funkcja, jaką pełniło tak wielkie założenie sakralne ufundowane na peryferiach państwa wczesnopiastowskiego. Bazyliki nie ukończono, wzniesiono mury do wysokości około 1 metra, po czym budowy zaniechano, prawdopodobnie  w związku z reakcją pogańską po 1034 roku. Ostateczny kres grodu miał miejsce w latach 20-tych XIII wieku, kiedy to Prusowie zdobyli go i spalili. Także strażnica krzyżacka która powstała w latach 40-tych XIII stulecia została szybko rozebrana.

Architektura

   Gród usytuowano blisko wschodniego brzegu rzeki Wisły. Jego wał miał kształt nerkowaty o wymiarach u podstawy: długość od wewnętrznej 100 metrów, od zewnętrznej 140 metrów, szerokość u podstawy 50 metrów, a wysokość od strony wschodniej 15 metrów.
  Bezpośrednio u podstawy wzgórza grodowego wzniesiono murowaną, orientowaną względem linii wschód – zachód bazylikę. Ściany tej świątyni, miejscami zachowane do wysokości jednego metra, zbudowane były z kamienia łamanego w technice opus emplectum, wiązanego zaprawą wapienną. Miały one aż około 1,95 metra grubości. Wyjątkowo duże gabaryty budowli o długości około 36-37 metrów i szerokości około 17 metrów, można porównać jedynie z wielkością świątyń katedralnych istniejących w tym czasie w Gnieźnie oraz Poznaniu. Posiadała ona trzy nawy, trzy apsydy, w tym dwie boczne i jedną główną wysuniętą w kierunku wschodnim oraz niewielki aneks (4,3,5 metra) przy nawie południowej, zakończony półkolistą apsydą usytuowaną od strony zachodniej. Być może aneks ten pełnił funkcję chrzcielną. Prawdopodobnie bazylika nie została nigdy ukończona, gdyż nie odnaleziono śladów podziałów wewnętrznych budowli, fundamentów filarów, pozostałości posadzek oraz detalu architektonicznego.

Stan obecny

   Obecnie wzniesienie objęte jest ochroną jako rezerwat roślinności stepowej Góra św. Wawrzyńca. Nie zachowały się na nim żadne relikty zabudowy, lecz samo grodzisko jest czytelne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chudziak W., Geneza wczesnoromańskiej bazyliki z Kałdusa na Pomorzu Nadwiślańskim [w:] Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.
Rodzińska-Chorąży T., Kilka uwag w sprawie metody prezentacji i interpretacji reliktów budowli sakralnej w Kałdusie, “Czaspismo techniczne”, zeszyt 23, rok 108, 2011.

Strona internetowa odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl, Góra św. Wawrzyńca W Kałdusie.