Jeziorany – zamek biskupów warmińskich

Historia

    Murowany zamek biskupów warmińskich Seeburg zaczęto wznosić w połowie XIV wieku za rządów biskupa Jana z Miśni i jego następcy Jana Stryprocka. Wówczas obszar ten zamieszkiwało pruskie plemię Bartów, a okoliczne tereny porośnięte były puszczą i poprzecinane licznymi rzekami i jeziorami. Prace nad budową zamku trwały do około 1400 roku. Już jednak w 1414 roku Jeziorany zostały spalone przez wojska króla Jagiełły. Kolejne zniszczenia przyniosła wojna trzynastoletnia: w 1461 i 1472 roku zabudowania zniszczył pożar.
    W latach 1478-1479, z powodu nie uznania przez polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka wyboru nowego biskupa warmińskiego, Mikołaja Tungena, wybuchła wojna popia. Na biskupie dominium wkroczyły wojska królewskie, lecz Mikołaj Tungen, uzyskawszy poparcie zakonu krzyżackiego, postanowił walczyć. W 1472 roku, by ułatwić obronę zamku wojska polskie spaliły przedzamcze, by utrudnić podejście pod mury zamku głównego. Choć samo miasto zostało wówczas zdobyte, sam zamek odparł jednak szturmy.
    Kolejne spustoszenia przyniosły wojny ze Szwecją w XVII wieku. Zamek został jednak odbudowany i stanowił rezydencję biskupów warmińskich aż do pierwszego rozbioru Polski. Po pożarze w 1783 roku administracja pruska rozebrała dwa skrzydła, a kolejne skrzydło przestało istnieć po II wojnie światowej.

Architektura

    Zamek wzniesiono na niewielkim wzgórzu ze stromymi skarpami z trzech stron i czwartej, wschodniej łagodniejszej. Żeby warownię i osadę otoczyć system fos, prawdopodobnie zmieniono bieg rzeki, którą nowym korytem poprowadzono z południowej strony wzniesienia. Zamek składał się z dwóch skrzydeł z murowanymi krużgankami: południowego i zachodniego, uzupełnionych potem przez dalsze budynki przy pozostałych kurtynach. Krużganki wzniesiono w ostatniej fazie budowy, pod koniec XIV wieku.
    Najważniejszą rolę pełnił podpiwniczony, czterokondygnacyjny dom zachodni z kaplicą w południowej części na piętrze. Pozostałą część tej kondygnacji zajmowały cztery komnaty, zapewne mieszkanie burgrabiego i pokoje dla gości. Kaplica posiadała sklepienie gwiaździste i pokryta była barwnymi polichromiami. O komnatach wiadomo jedynie iż posiadały, drewniane, bogato zdobione stropy. Przyziemię zajmowała zbrojownia, piekarnia oraz spiżarnia od północy. Piwnice przesklepione były krzyżowo i dostępne jedynie z poziomu dziedzińca, pełniły funkcje magazynowe.
    Drugie, południowe skrzydło zamkowe miało trzy kondygnacje i nie było podpiwniczone. W jego zachodniej części przyziemia mieściła się kuchnia z krzyżowym sklepieniem wspartym na dwóch kolumnach, a w części wschodniej, także przesklepiony browar. Na piętrze we wschodniej części znajdował się refektarz, sąsiednie komnaty prawdopodobnie przeznaczone były dla biskupa i jego dworu. Komnata przy refektarzu wyposażona była w wykusz ustępowy.
    W południowo – wschodnim narożniku wznosiła się wysoka, cylindryczna wieża na kwadratowym, kamiennym cokole. W jej najniższej kondygnacji znajdował się więzienny loch, do którego wchodziło się przez klapę w podłodze powyżej. Przy zewnętrznej elewacji skrzydła południowego umieszczony był dansker, czyli wieża ustępowa, do której prowadził ganek na ceglanych arkadach. Dziedziniec zamku był brukowany. Brama wjazdowa znajdowała się od wschodu, a dalej znajdowało się małe, obwarowane podzamcze. Miało ono czworoboczne w planie mury obronne i budynki przy północnej i południowej kurtynie. Dom północny wzniesiono w konstrukcji szachulcowej, mieściły się tam stajnie i składy siana. W skrzydle południowym  znajdowała się stajnia, wozownia, magazyn zbożowy i inne pomieszczenia gospodarcze.
    Zamek w Jezioranach wznoszony był przez ten sam warsztat budowlany, który wybudował zamek w Reszlu. Dzięki temu jego plan był bardzo zbliżony, jedynie odwrócony. Świadczą o tym także zbliżone układy pomieszczeń głównych domów i piwnic.

Stan obecny

    Do dzisiaj zachowało się jedynie silnie przebudowane skrzydło zachodnie zamku, którego mury przyziemia i piwnice stanowią pozostałości dawnej warowni. Obecnie jest to siedziba Urzędu Miejskiego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.